JojuGames

Zeka Oyunları Faydaları: Satranç ve Sudoku

Zeka oyunlarının en açık faydası, oyunun senden istediği beceriyi düzenli olarak çalıştırmasıdır: satranç ileriyi görmeyi, sudoku eleme yoluyla mantık yürütmeyi, tavla ve okey zihinden toplamayı, hepsi sabrı ve kurala uymayı ister. Bu pratiğin oyun dışındaki işlere ne kadar taşındığı ise kesin değildir. Aşağıda her oyunun gerçekte neyi çalıştırdığını ve neyin söylenemeyeceğini ayrı ayrı yazdık.

Zeka oyunları neyi çalıştırır?

Zeka oyunu, sonucunu şanstan çok oyuncunun düşünmesinin belirlediği oyundur ve her biri farklı bir düşünme işini tekrar tekrar yaptırır. Hangi oyunun ne istediğini bilmek, beklentini doğru kurmanı sağlar:

Zeka oyunlarının çalıştırdığı beceriler: satranç ileriyi hesaplama ve plan, sudoku eleme ve not tutma, tavla zar toplamı ve pul sayma, okey gruplama ve 101'i toplama; IQ artırır, demansı önler gibi iddialar kanıtlı değil
Oyun Oyunun senden istediği Kanıtla söylenemeyen
Satranç Birkaç hamle ileriyi hesaplamak, plan kurmak, rakibin tehdidini görmek Zekâyı (IQ) artırdığı
Sudoku Eleme, dikkat, not tutma, uzun süre odaklanma Hafıza kaybını önlediği
Tavla Zar toplamı, pul sayma, risk tartma Matematik notunu yükselttiği
Okey ve 101 okey Gruplama, atılan taşları akılda tutma, puan toplama Demansı geciktirdiği
Mangala Taş sayma, ileriyi görme Çocuğun başarısını kendi başına artırdığı

Bir oyunun hangi çeşide girdiğini ve örneklerini zeka oyunları nelerdir yazısında ayrıntılı anlattık.

Zeka oyunları gerçekten faydalı mı, kanıt ne diyor?

Kısa cevap: bir oyunda yapılan pratik en çok o oyunu ve ona çok benzeyen işleri geliştirir. Satranç oynayan satrançta, sudoku çözen sudokuda iyileşir. Bu iyileşmenin genel zekâya, okul başarısına ya da yaşlılıkta hafızaya ne kadar yansıdığı ayrı bir sorudur ve bu konudaki araştırmaların sonuçları karışıktır.

Bu yüzden bu yazıda şu iddiaların hiçbirini yapmıyoruz:

  • Zeka oyunlarının IQ’yu artırdığı.
  • Alzheimer’ı, demansı ya da unutkanlığı önlediği veya geciktirdiği.
  • Bir oyunun tek başına çocuğun derslerini iyileştirdiği.

Bunlar yerine savunulabilecek olanı yazıyoruz: her oyun belirli bir işi tekrar ettirir, düzenli oynayan kişi o işte hızlanır, biriyle oynanan oyunlar da sosyal bir ortam sağlar. Hafıza ve yaşla ilgili sorular için bir sağlık uzmanıyla konuşmak doğru adres; oyun bunun yerine geçmez.

Satranç faydaları nelerdir?

Satranç, her hamlede “ben bunu oynarsam rakip ne yapar?” sorusunu sorduran bir oyundur ve en çok hamle hesabını, planı ve dikkati çalıştırır. Şans yoktur; kaybettiğinde nedeni tahtadadır.

Satrancın senden istediği somut işler:

  1. Tehdidi görmek. Her hamleden önce rakibin son hamlesinin neyi tehdit ettiğine bakmak.
  2. İleriyi hesaplamak. Bir alışın iki üç hamle sonra neye mal olduğunu görmek.
  3. Plan kurmak. Taşları bir hedefe göre yerleştirmek: şaha saldırı, açık hat, zayıf piyon.
  4. Kaybı okumak. Kaybettiğin oyunda hatanın hangi hamlede olduğunu bulmak.

Birinci maddeye küçük bir örnek: rakibin atı e5 karesine geldi. At e5’ten sekiz kareye gidebilir: d7, f7, c6, g6, c4, g4, d3 ve f3. Bu karelerden birinde savunmasız bir taşın ya da şahın varsa, kendi planına geçmeden önce onu korumak gerekir. Bu kontrolü atladığın tek bir hamle oyunu kaybettirebilir; satranç, onu her hamlede yapmayı alışkanlık hâline getirene kadar hatırlatmaya devam eder.

Bunlar satrançta gerçekten gelişir; çatal ve açmaz gibi kısa hesapları satranç taktikleri yazısında örnekleriyle bulabilirsin. Satranç dersinin ya da kursunun çocuklara faydası sorulduğunda dürüst cevap şu: çocuk satranç öğrenir, sırayla oynamayı ve uzun süre oturup düşünmeyi pratik eder; bunun derslere etkisi için kanıt karışıktır.

Sudoku faydaları nelerdir?

Sudoku, 9 × 9’luk tabloda her satır, sütun ve 3 × 3’lük kutuya 1’den 9’a her rakamı bir kez yerleştirdiğin bir mantık bulmacasıdır ve en çok eleme yoluyla düşünmeyi, dikkati ve sabrı çalıştırır. Her adım aynı soruyla atılır: bu hücreye hangi rakamlar gelemez?

Somut olarak sudoku şunları ister:

  • Eleme. Bir hücrenin satırında, sütununda ve kutusunda olan rakamları çıkarıp kalan adayları bulmak.
  • Not tutmak. Zor seviyede adayları hücrelere küçük küçük yazmadan ilerlemek çok güçleşir.
  • Hata yapmamak. Yanlış yazılan tek rakam, birkaç adım sonra çelişki olarak geri döner.

Okul öncesi ve ilkokul çağı için 81 hücre fazla gelebilir. Sitedeki sudokuda 16 hücreli 4 × 4 mod var: 1’den 4’e rakamlar, 2 × 2’lik dört kutu ve yalnızca tekillerle çözülen bulmacalar. Çocuk burada kuralı öğrenip sonra kolay 9 × 9’a geçebilir. Zor bulmacalarda takılınca sudoku teknikleri işe yarar.

Tavla faydaları nelerdir?

Tavla, zarla oynanan bir yarış oyunudur ve en çok zihinden toplamayı, olasılık sezgisini ve risk tartmayı çalıştırır. Şans işin içinde olduğu için tam bir zeka oyunu sayılmaz, ama aynı zarla iki oyuncudan biri çoğu zaman daha iyi hamleyi bulur.

Tavlanın istediği hesaplara iki örnek:

Tavlada iki zarın 36 sonucu: en az bir zarı 6 olan 11 sonuç işaretli, 11/36 yaklaşık yüzde 31; başlangıç pul sayısı 2×24 + 5×13 + 3×8 + 5×6 = 167

Pul sayısı (pip) hesabı. Oyun başında her oyuncunun pullarını eve getirmek için toplam kaç hane yürümesi gerektiğini sayalım. Başlangıçta 24. hanede 2, 13. hanede 5, 8. hanede 3, 6. hanede 5 pul durur:

  • 2 × 24 = 48
  • 5 × 13 = 65
  • 3 × 8 = 24
  • 5 × 6 = 30
  • Toplam: 48 + 65 + 24 + 30 = 167

İki taraf da 167 ile başlar. Oyun ortasında bu sayıyı tutan oyuncu yarışta önde mi geride mi olduğunu bilir ve ona göre ya hızlanır ya da kapı tutup bekler.

Zar olasılığı. İki zarda en az bir 6 gelme ihtimali 11/36, yani yaklaşık yüzde 31’dir: 36 zar sonucunun 11’inde en az bir zar 6’dır. Açıkta bıraktığın pul rakibin pulundan 6 hane uzaktaysa, rakibin onu tek zarla doğrudan vurma ihtimali budur; 5-1, 4-2 gibi toplamlar da hesaba girince ihtimal artar. Bütün hesaplar tavla zar olasılıkları yazısında.

Nasıl hesapladık: 167, başlangıç dizilimindeki pul sayılarını bulundukları hane numarasıyla çarpıp topladık. 11/36 için iki zarın 36 sonucunu tek tek saydık; ikisinde de 6 olmayan 5 × 5 = 25 sonuç var, 36 − 25 = 11.

Okey oynamanın faydaları nelerdir?

Okey, taşları renge ve sıraya göre gruplamayı, atılan taşları akılda tutmayı ve 101 okeyde puanları zihinden toplamayı isteyen dört kişilik bir oyundur. Oyunun sosyal yanı da en az hesap kadar belirgindir: sıra beklenir, eller konuşulur, kaybeden bir sonraki ele geçer.

101 okeyde el açmak için açacağın perlerin sayılarını toplarsın ve toplam en az 101 olmalıdır. Örnek bir el:

  1. Siyah 9-10-11-12 serisi: 9 + 10 + 11 + 12 = 42
  2. Kırmızı, sarı ve mavi 11 grubu: 11 + 11 + 11 = 33. Ara toplam 42 + 33 = 75.
  3. Mavi 8-9-10 serisi: 8 + 9 + 10 = 27. Toplam 75 + 27 = 102, açabilirsin.

Bu hesabı her elde birkaç kez yaparsın: hangi taş eksik, hangisini atarsan 101’e uzaklaşırsın. Düz okeyde ise atılan taşları izlemek öne çıkar; rakibin hangi rengi topladığını onun aldığı ve attığı taşlardan çıkarırsın. Bu okumaları okey taktikleri yazısında anlattık. Okey ve tavlanın kahvehanedeki yeri için de kahvehane oyunları yazısına bakabilirsin.

Zeka oyunları çocuklara ne kazandırır?

Kısa kurallı zeka oyunları çocuğa en çok kurala uymayı, sırasını beklemeyi ve kaybetmeyi kabul etmeyi pratik ettirir. Bunlar oyunun yapısından gelir: kurala uymayan hamle oynanmaz, sıra karşıdakine geçer, oyun bir kazananla biter.

Sayma da bunlara eklenir. Mangalada her hamlede kuyudaki taşları tek tek dağıtırsın; son taşın nereye düşeceğini önceden bilmek için saymak gerekir. Yaşa göre oyun önerilerini çocuklar için zeka oyunları yazısında, büyükler için seçenekleri yaşlılar için oyunlar yazısında topladık.

Faydayı artırmak için nasıl oynamalı?

Bir oyundan daha çok şey öğrenmenin yolu, rastgele çok oynamak değil, zorluğu ve geri bildirimi ayarlamaktır:

  1. Zorluğu kendine göre seç. Hep kazandığın seviye bir şey öğretmez, hep kaybettiğin seviye de bıktırır. Art arda kazanıyorsan bir üst seviyeye geç.
  2. Kaybettiğin oyuna geri dön. Satrançta ve mangalada geri alıp hatalı hamleyi bulmak, yeni oyuna başlamaktan daha öğreticidir.
  3. Kendine küçük bir ölçü koy. Sudokuda bir seviyeyi ipucu kullanmadan bitirmek, tavlada pul sayısını oyun ortasında doğru tutmak gibi.
  4. Biriyle oyna. Okey, tavla ve satranç bir masa etrafında oynandığında sohbet ve sıra bekleme de oyunun parçası olur.
  5. Süreyi sınırla. Uzun ekran başı oturumlar yerine kısa ve düzenli oyunlar; uyku saatine yakın uzun oyunlardan kaçın.

Hafızayı çalıştıran oyunlara ayrıca bakmak istersen hafıza geliştirme oyunları yazısını okuyabilirsin.

Zeka oyunlarının zararı var mı?

Zeka oyunlarının kendisi zararlı değildir; sorun, oyunun uykudan, işten ya da insanlarla geçirilen zamandan çalmaya başlamasıyla çıkar. Bu sitedeki oyunlarda para yoktur ve hiçbir şey satın alınmaz, ama ekran başında geçen süre yine de senin kontrolündedir. Bir oyunu bırakmakta zorlanıyorsan ya da oyun günlük işlerini aksatıyorsan ara vermek ve gerekirse bir uzmana danışmak doğru olur.

Sık sorulan sorular

Zeka oyunlarının faydaları nelerdir?

Zeka oyunları oyunun istediği becerileri düzenli olarak çalıştırır: satranç ileriyi görmeyi ve plan yapmayı, sudoku eleme yoluyla mantık yürütmeyi, tavla ve okey zihinden toplamayı ister. Biriyle oynanan oyunlar sıra beklemeyi ve kaybı kabul etmeyi de içerir. Bu becerilerin oyun dışındaki işlere ne kadar taşındığı ise kesin değildir.

Satranç spor mu, zekâyı geliştirir mi?

Satranç Türkiye'de resmî bir spor dalıdır: Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı Türkiye Satranç Federasyonu tarafından yönetilir, lisanslı sporcuları ve turnuvaları vardır. Satranç oynamak satrançta iyileşmeyi ve satranca benzeyen hesaplarda pratik kazanmayı sağlar. Satrancın genel zekâyı ya da okul başarısını artırdığına dair araştırmaların sonuçları karışıktır; kesin bir etki söylemek için kanıt yeterli değildir.

Tombala zekâ oyunu mu?

Hayır. Tombalada sonucu torbadan çekilen sayılar belirler; oyuncunun yapabildiği tek şey çıkan sayıyı kartında hızla bulup işaretlemektir. Bu yüzden tombala dikkat ve hız isteyen bir şans oyunudur, satranç ya da sudoku gibi düşünerek kazanılan bir zekâ oyunu değildir.

Sudoku çözmenin faydaları nelerdir?

Sudoku her adımda 'bu hücreye hangi rakam gelemez?' sorusuyla eleme yapmayı, dikkat dağılmadan uzun süre bir işe odaklanmayı ve not tutmayı ister. Düzenli çözen biri bu adımlarda hızlanır; bunun hafızayı korumak gibi tıbbi bir etkisi olduğu kanıtlanmış değildir.

Okey oynamanın faydası var mı?

Okey taşları renge ve sıraya göre gruplamayı, atılan taşları akılda tutmayı ve özellikle 101 okeyde perlerin puanını zihinden toplamayı ister. Dört kişiyle oynandığı için sıra beklemeyi ve birlikte vakit geçirmeyi de içerir.

Zeka oyunları çocuklara faydalı mı?

Kısa kurallı zeka oyunları çocuğa kurala uymayı, sırayla oynamayı ve kaybetmeyi kabul etmeyi pratik ettirir; 4x4 sudoku ve mangala sayma da ister. Oyun süresinin çocuğun yaşına göre sınırlanması ve mümkünse bir büyükle oynanması iyi olur.