Zor Sudoku Taktikleri: İleri Teknikler
Zor bir sudokuda tekiller bittiğinde yapacağın şey, bütün boş hücrelere aday notlarını yazıp bu notlarda desen aramaktır: önce çıplak ve gizli üçlüler, sonra X-wing ve kılıç balığı, sonra XY-wing ve zincirler. Bunların hiçbiri bir şey silmiyorsa iki adaylı bir hücrede adaylardan birini deneyip çelişki ararsın. Temel teknikleri (tekil aday, gizli tekil, çiftler, kesişim) sudoku sayfasında anlattık; sudokuyu ilk kez çözüyorsan kolay bir bulmacanın adım adım çözüldüğü sudoku nasıl çözülür rehberinden başla. Burada temel tekniklerin bittiği yerden devam ediyoruz. Aşağıdaki örneklerin hepsi bu sitenin bulmaca üreticisinden alındı ve oyunun çözücüsüyle doğrulandı: silinen her adayın çözümde gerçekten olmadığı kontrol edildi.
Başlamadan: notlar tam olmalı
İleri tekniklerin hepsi aday notlarıyla çalışır. Notların eksikse X-wing’i göremezsin; yanlışsa hiç olmayan bir deseni görürsün. Bu yüzden takıldığın anda her boş hücreye, satırında, sütununda ve kutusunda olmayan bütün rakamları yaz. Oyunda bir hücreye kesin rakam yazdığında aynı satır, sütun ve kutudaki notlardan o rakam kendiliğinden silinir; ilk notları yazmak ise sana kalır.
Yazıda hücreleri (satır, sütun) diye anıyoruz: (2,5), 2. satırın 5. sütunu demek. Satırlar yukarıdan, sütunlar soldan sayılır. Kutular da soldan sağa, yukarıdan aşağı 1’den 9’a numaralanır.
| Teknik | Ne ararsın? | Neyi silersin? |
|---|---|---|
| Çıplak üçlü | Bir birimde notları toplam üç rakamdan oluşan üç hücre | O üç rakamı birimin diğer hücrelerinden |
| Gizli üçlü | Bir birimde yalnız üç hücrede geçen üç rakam | O üç hücredeki diğer notları |
| X-wing | İki satırda aynı iki sütuna sıkışmış bir rakam | O rakamı iki sütunun diğer hücrelerinden |
| Kılıç balığı | Üç satırda aynı üç sütuna sıkışmış bir rakam | O rakamı üç sütunun diğer hücrelerinden |
| XY-wing | {a,b} pivotu, onu gören {a,c} ve {b,c} kanatları | c’yi iki kanadı da gören hücrelerden |
| Zincir | Bir varsayımın tekillerle çelişkiye varması | Çelişkiye götüren adayı |
Çıplak üçlü (açık üçlü)
Çıplak çiftin büyük kardeşidir. Bir satırda, sütunda ya da kutuda üç hücrenin notları birlikte yalnız üç farklı rakamdan oluşuyorsa, bu üç rakam o üç hücreye gidecek demektir. Birimin geri kalanında bu rakamlar olamaz.
Sık yapılan hata, her hücrede üç rakamın da yazılı olmasını beklemektir. Gerekmez. Sitedeki Zor seviye bir bulmacadan alınan örnekte 2. satırın boş hücreleri şöyleydi:
- (2,2): {8, 9}
- (2,3): {6, 8, 9}
- (2,5): {2, 5, 6, 7, 9}
- (2,6): {2, 5, 8, 9}
- (2,7): {5, 7}
- (2,8): {6, 8}
(2,2), (2,3) ve (2,8) birlikte yalnız 6, 8 ve 9’u içeriyor. Üç rakam üç hücreye dağılacağına göre satırın diğer hücrelerinde 6, 8 ve 9 olamaz. (2,5)‘ten 6 ve 9, (2,6)‘dan 8 ve 9 silinir; geriye (2,5) için {2, 5, 7}, (2,6) için {2, 5} kalır. Çözümde (2,5) 7, (2,6) 2 çıktı; silinenlerin hiçbiri doğru rakam değildi.
Gizli üçlü
Gizli üçlü aynı mantığın rakam tarafıdır. Bir birimde üç rakam yalnız aynı üç hücrede geçiyorsa, o üç hücre bu üç rakamla dolacaktır; bu hücrelerdeki diğer notlar fazladır.
Çok zor bir bulmacadan örnek: 3. kutuda (sağ üst) boş hücrelerin notları şunlardı:
| Hücre | Adaylar |
|---|---|
| (1,9) | 3, 6, 9 |
| (2,7) | 1, 4, 5, 8 |
| (2,8) | 4, 5, 8 |
| (2,9) | 4, 8 |
| (3,7) | 1, 4, 8 |
| (3,8) | 3, 4, 6, 8 |
| (3,9) | 3, 6, 9 |
3, 6 ve 9 bu kutuda yalnız (1,9), (3,8) ve (3,9)‘da geçiyor. Demek ki bu üç hücre 3, 6 ve 9’u paylaşacak; (3,8)‘deki 4 ve 8 silinir ve hücre {3, 6}‘ya iner. Gizli üçlüyü bulmanın pratik yolu, kalabalık bir kutuda her rakamın kaç hücrede geçtiğini saymaktır: iki ya da üç yerde geçen rakamlar adaydır.
X-wing
X-wing tek bir rakama odaklanır. Bir rakam iki satırın her birinde yalnız iki hücreye girebiliyorsa ve bu hücreler aynı iki sütundaysa, dört köşeli bir dikdörtgen oluşur. Rakam ya sol üst ile sağ alt köşeye ya da sağ üst ile sol alt köşeye gider. İki durumda da o iki sütundaki yeri bu iki satırdadır; sütunların diğer hücrelerinden o rakam silinir.
Görseldeki durum Çok zor bir bulmacadan. 1. satırda 2 yalnız (1,1) ve (1,7)‘ye, 5. satırda yalnız (5,1) ve (5,7)‘ye girebiliyor. Köşeler 1. ve 7. sütunda buluşuyor. 1. sütunda 2 notu olan başka hücre (2,1); onun adayları {2, 4, 5}‘ten {4, 5}‘e iner. 7. sütunda başka 2 notu yok. Bu durumda X-wing yalnız tek bir aday siler; ileri tekniklerde bu sık olur ve tek bir silme bile yeni bir tekil açabilir.
Aynı desen satırla sütunun yer değiştirdiği hâliyle de kurulur: bir rakam iki sütunda yalnız aynı iki satırdaysa, o iki satırın diğer hücrelerinden silinir.
Kılıç balığı (swordfish)
Kılıç balığı X-wing’in üç satırlı hâlidir. Bir rakam üç satırda yalnız aynı üç sütunun hücrelerine girebiliyorsa, o rakamın bu üç sütundaki yeri bu üç satırdadır. Her satırda üç hücrenin de dolu olması gerekmez; ikişer hücre de yeter.
Örnekte (yine Çok zor) 8 rakamı:
-
- satırda yalnız 1., 2. ve 7. sütunda,
-
- satırda yalnız 1. ve 2. sütunda,
-
- satırda yalnız 1. ve 7. sütunda.
Üç satır toplamda üç sütunu (1, 2, 7) kullanıyor. Bu üç sütunun diğer satırlarındaki 8 notları silinir: (3,7), (7,2) ve (8,7). Kılıç balığını gözle bulmak zordur; en kolayı tek bir rakamı seçip notlarında bu rakamın geçtiği hücreleri saymak ve iki ya da üç yerde geçtiği satırları yan yana koymaktır.
XY-wing
XY-wing üç tane iki adaylı hücreyle kurulur. Ortadaki hücreye pivot denir, notları {a, b}‘dir. Pivotu gören iki hücre kanattır: biri {a, c}, öbürü {b, c}. Pivot a ise birinci kanat c olur; pivot b ise ikinci kanat c olur. Her durumda kanatlardan biri c’dir. Öyleyse iki kanadı birden gören bir hücre c olamaz.
Örnekte pivot (9,5) {2, 9}. Aynı sütundaki (5,5) {1, 9}, aynı satırdaki (9,9) {1, 2}. Pivot 2 ise (9,9) 1 olur; pivot 9 ise (5,5) 1 olur. (5,9) hücresi (5,5)‘i satırdan, (9,9)‘u sütundan görüyor; 1 olamaz ve adayları {1, 4, 6, 7}‘den {4, 6, 7}‘ye iner. Bulmacanın çözümünde (5,9) 6 çıktı.
XY-wing’i aramak için önce iki adaylı hücreleri işaretle. Çok zor bulmacaların tıkandığı yerde bunlar genellikle bol olur.
Zincirler: bir varsayımı sonuna kadar götürmek
XY-wing aslında kısa bir zincirdir: “bu hücre a değilse şu hücre b olur, o zaman şu c olur” diye halka halka ilerlersin. Uzun zincirlerin pek çok adı ve türü var, ama hepsinin özü aynı: bir adaydan başla, zorunlu sonuçları sırayla takip et. Sonunda bir hücrede aday kalmıyorsa ya da bir birimde bir rakama yer kalmıyorsa, başladığın aday yanlıştır.
Çözülmüş bir örnek. Çok zor bir bulmaca temel tekniklerle tıkandığında (1,9) hücresinin adayları {6, 8} idi. “8 olsun” diye başlayalım:
- (1,9) = 8 ise aynı satırdaki (1,1) {2, 8} hücresinde 8 kalmaz; (1,1) = 2 olur.
- (2,3) {2, 4}, (1,1) ile aynı kutuda; 2 gidince (2,3) = 4 olur.
- (2,7) {4, 8}: 4, aynı satırdaki (2,3)‘te; 8, aynı kutudaki (1,9)‘da. (2,7)‘ye hiçbir rakam kalmaz.
Çelişki çıktı, demek ki (1,9) 8 değildir: (1,9) = 6. Çözüm de bunu doğruluyor. Bu zincirde her adım bir tekildi, o yüzden kâğıt üzerinde rahatça izlenir. Zincir uzadıkça hata yapma ihtimali artar; adımları not almak işini kolaylaştırır.
Deneme-yanılmanın yeri
Zincirle deneme arasındaki çizgi incedir. Zincirde kısa ve izlenebilir bir yol ararsın; denemede bir adayı yazıp bildiğin bütün tekniklerle ilerler, çelişki çıkıp çıkmadığına bakarsın. İki noktaya dikkat et:
- Denemeye iki adaylı bir hücreyle başla. Çelişki çıkarsa öbür aday kesinleşir. Üç adaylı hücrede çelişki yalnız bir adayı eler.
- Çelişki çıkmaması bir şey kanıtlamaz. Varsayımla bulmacayı sonuna kadar bitirmediysen yazdıklarını geri almalısın. Oyundaki geri al düğmesi tam bu iş içindir.
Bu sitedeki Çok zor seviyenin gerçekte ne istediğini görmek için üreticiden 500 Çok zor bulmaca aldık ve oyunun çözücüsüyle her yöntemi ayrı ayrı denedik. Bulmacalarda 21 ile 28 arası ipucu vardı (ortanca 25).
| Yöntem | 500 bulmacadan sonuna kadar çözülen |
|---|---|
| Sudoku sayfasındaki teknikler (X-wing ve kılıç balığı dahil) | 2 (%0,4) |
| Bunlar + XY-wing | 59 (%11,8) |
| Bunlar + iki adaylı hücrede deneme, gerektikçe tekrar | 492 (%98,4) |
Tıkanan 498 bulmacada ızgarada ortanca 39 boş hücre kalıyordu (en az 13, en çok 56); yani Çok zor seviyede tıkanma çoğu zaman bulmacanın ortasında gelir. X-wing ya da kılıç balığı 49 bulmacada en az bir kez işe yaradı; bunların 2’si sonuna kadar çözüldü, 47’si yine tıkandı. Sudoku sayfasında yazdığımız ölçümle de uyumlu: Çok zor seviyede ya daha ileri teknikler ya da deneme gerekir. Kalan 8 bulmaca bu denemeyle de bitmedi; onlarda iç içe varsayım ya da daha uzun zincirler lazım.
Çok zorda takılınca izleyeceğin sıra
- Tekilleri bitir, notları tamamla.
- Kesişim ve çiftleri tara (sudoku sayfasındaki teknikler).
- Kalabalık birimlerde üçlü ara.
- Her rakam için ayrı ayrı X-wing ve kılıç balığı tara.
- İki adaylı hücreleri işaretle, XY-wing ara.
- İki adaylı bir hücreden kısa bir zincir dene.
- Hiçbiri olmazsa adaylardan birini koyup ilerle; çelişkide öbürüne geç, çelişki yoksa geri al ve başka hücre dene.
Sayılarla mantık yürütmeyi seviyorsan aynı türden çıkarımları mayın tarlası taktikleri yazısında desenlerle anlattık; orada da tahmin ancak bütün kesin bilgiler bitince yapılır. Daha rahat bir sayı oyunu istersen 2048 taktikleri yazısına ya da doğrudan 2048 oyununa bakabilirsin.
Sık sorulan sorular
Zor sudoku nasıl çözülür?
Önce tekil aday ve gizli tekilleri bitir, sonra her boş hücreye aday notu yaz. Çiftler ve kesişimden sonra sırasıyla üçlülere, X-wing ve kılıç balığına, XY-wing'e ve zincirlere bak. Hiçbiri işe yaramazsa iki adaylı bir hücrede adaylardan birini deneyip çelişki ara.
X-wing nedir?
Bir rakam iki satırın her birinde yalnız aynı iki sütuna girebiliyorsa, o rakam bu iki sütunda kesin olarak bu iki satırdadır. Bu yüzden o iki sütunun diğer hücrelerinden o rakamın notu silinir. Aynı mantık sütunlarla kurulup satırlardan silmek için de çalışır.
Sudokuda deneme yanılma hile mi?
Hile değil, ama son çaredir. İki adaylı bir hücrede adaylardan birini koyup ilerlersin; çelişki çıkarsa öbür aday doğrudur. Çelişki çıkmazsa varsayım kanıtlanmış olmaz, geri alman gerekir. Bu sitedeki Çok zor bulmacaların neredeyse hepsi bir yerde buna ihtiyaç duyar.
Çok zor seviye için hangi teknikler gerekir?
Bu sitedeki Çok zor bulmacalar, sudoku sayfasında anlatılan tekniklerle (X-wing ve kılıç balığı dahil) neredeyse hiç sonuna kadar çözülmez. Ölçtüğümüz 500 bulmacada XY-wing eklemek 59'unu, iki adaylı hücrelerde gerektikçe tekrarlanan deneme 492'sini bitirdi.