JojuGames

Satranç Tarihi: Kısaca Nasıl Ortaya Çıktı?

Satranç tarihi kısaca şöyle: yaygın kabule göre oyunun atası, yaklaşık MS 6. yüzyılda Hindistan’da oynanan çaturangadır. Oyun İran’a geçip çatrang, Arap dünyasında şatranç adını aldı, oradan Avrupa’ya ulaştı ve 15. yüzyılın sonlarına doğru vezirin güçlenmesiyle bugünkü halini aldı. Aşağıda bu yolculuğu durak durak, taşların nasıl değiştiğini ve Türkçedeki taş adlarının nereden geldiğini anlatıyoruz.

Satranç nasıl ortaya çıktı?

Satrancın kimin tarafından, hangi yıl icat edildiğini bilen yok. Elimizdeki en eski yazılı kaynaklar oyunu zaten oynanır halde anlatır. Tarihçilerin çoğunun kabul ettiği görüş, satrancın Hindistan’da, Gupta dönemi civarında, yani yaklaşık MS 6. yüzyılda ortaya çıkan çaturanga adlı oyundan geldiğidir. Başka kökenler de öne sürülmüştür, ama en yaygın kabul budur.

Çaturanga Sanskritçede “dört bölüm” anlamına gelir ve eski Hint ordusunun dört kolunu anlatır: piyade, süvari, filler ve savaş arabaları. Taşlar bu birliklere karşılık gelir: piyonlar piyade, atlar süvari, filler fil, kaleler de savaş arabasıdır. Ortada bir hükümdar ve onun danışmanı durur. Yani satranç, en baştan bir savaş alanının küçük bir modeli olarak tasarlanmıştır.

Mucitle ilgili anlatılan hikâyeler, örneğin oyunu icat eden bilgenin hükümdardan ödül olarak tahtanın ilk karesine bir, sonrakine iki, sonrakine dört buğday tanesi istemesi, efsanedir. Bu hikâye matematik derslerinde katlanarak büyümeyi anlatmak için hâlâ kullanılır, ama tarihsel bir kayıt değildir.

Satrancın yolculuğu: durak durak

Satranç tarihi zaman çizelgesi: yaklaşık 6. yüzyılda Hindistan'da çaturanga, ardından İran, Arap dünyası, Avrupa, 15. yüzyıl sonunda güçlü vezir ve 19.-20. yüzyılda turnuvalar ve FIDE
Dönem (yaklaşık) Yer Oyunun adı Ne oldu?
6. yüzyıl Hindistan Çaturanga Dört ordu kolunu temsil eden taşlarla savaş oyunu
6.-7. yüzyıl İran (Sasaniler) Çatrang Oyun İran sarayına ulaşır; “şah” sözcüğü Farsçadan gelir; “mat”ın kökeni tartışmalıdır
7.-10. yüzyıl Arap dünyası Şatranç İran’ın fethiyle oyun Araplara geçer, geniş bir bölgeye yayılır, ilk satranç kitapları yazılır
10.-11. yüzyıl Avrupa Çeşitli yerel adlar Endülüs (İspanya) ve İtalya üzerinden Avrupa’ya ulaşır
15. yüzyıl sonu İspanya, İtalya Bugünkü satranç Vezir ve fil güçlenir, oyun hızlanır
19. yüzyıl Avrupa Modern satranç Uluslararası turnuvalar, ilk resmi dünya şampiyonluğu (1886)
20. yüzyıl Dünya Modern satranç FIDE kurulur (1924), satranç bilgisayarları gelişir

İran: çatrang ve “şah mat”

Oyun Hindistan’dan İran’a geçtiğinde adı Farsçaya uyarlanıp çatrang oldu. Hükümdar taşı “şah” adını aldı. Bugün bütün dünyada kullanılan şah mat ifadesi de bu dönemden kalır. “Mat” sözcüğünü kimi kaynaklar Farsça “şaşkın, yenik”, kimileri Arapça “öldü” anlamına bağlar; ifade genellikle “şah çaresiz kaldı” ya da “şah yenildi” diye açıklanır. Şahın kaybedilmesi değil, kaçamayacak hale gelmesi oyunu bitirir; şah tahtadan hiç alınmaz.

Arap dünyası: şatranç

  1. yüzyılda İran’ın Araplar tarafından fethedilmesiyle oyun Arap dünyasına geçti ve şatranç adını aldı (Arapçada “ç” sesi olmadığı için). Abbasi döneminde Bağdat çevresinde güçlü oyuncular yetişti; bilinen en eski satranç kitaplarının ve problem derlemelerinin bir kısmı bu dönemde Arapça yazıldı. Oyun bu dönemde Kuzey Afrika’dan Orta Asya’ya kadar geniş bir alana yayıldı.

Avrupa: yavaş oyundan hızlı oyuna

Şatranç Avrupa’ya yaygın kabule göre 10. yüzyıl civarında, Endülüs (Müslüman İspanya) ve İtalya üzerinden ulaştı. Orta Çağ boyunca saraylarda ve manastırlarda oynandı. Ama bu oyun bugünkünden çok yavaştı: vezir ve fil zayıf taşlardı, taraflar birbirine ulaşana kadar onlarca hamle geçerdi.

Büyük değişim 15. yüzyılın sonlarına doğru, yaygın görüşe göre İspanya ve İtalya’da oldu. Vezir bugünkü gibi düz ve çapraz istediği kadar gitmeye, fil de çaprazda istediği kadar ilerlemeye başladı. Oyun bir anda hızlandı, açılışlar ve hızlı matlar önem kazandı. Piyonun ilk hamlede iki kare gitmesi, rok ve geçerken alma gibi kurallar da bu dönemde ve sonrasında yavaş yavaş yerleşti; bazı ayrıntılar ülkeden ülkeye 19. yüzyıla kadar farklı kaldı.

Eski satranç ile bugünkü satranç

Eski şatrançta taşların çoğu bugün tanıdığımız gibi giderdi. En büyük fark iki taştaydı (şah ile piyonun kuralları da biraz değişti, aşağıdaki tabloda):

Bugünkü taş Eski adı Eski hareketi Bugünkü hareketi
Şah Şah Her yöne bir kare (rok yok) Her yöne bir kare, rok yapabilir
Vezir Ferz (danışman) Yalnız bir kare çapraz Düz ve çapraz, istediği kadar
Fil Fil (alfil) İki kare çapraz, aradaki taşın üstünden atlayarak Çapraz, istediği kadar
At At L biçiminde Aynı
Kale Ruh (savaş arabası) Düz, istediği kadar Aynı
Piyon Piyade Bir kare ileri, ilk hamlede de İlk hamlede iki kare gidebilir

Eski oyunda son sıraya ulaşan piyon yalnız ferze, yani zayıf vezire dönüşebiliyordu. Birçok kaynağa göre rakibin bütün taşlarını alıp şahını yalnız bırakmak da kazanç sayılırdı.

Çözülmüş örnek: eski fil ne kadar zayıftı?

Eski fil (alfil) iki kare çapraz atlıyordu. c1’deki bir alfilin bütün oyun boyunca hangi karelere ulaşabildiğini sayalım:

  1. c1’den iki kare çapraz atlayınca a3 ya da e3’e gider.
  2. e3’ten c5, g5, g1 ya da yine c1’e gidebilir.
  3. Böyle devam edince ulaşılan kareler şunlardır: c1, a3, e3, g1, c5, g5, a7, e7.
İki satranç tahtası: solda c1'deki eski filin iki kare çapraz atlayarak ulaşabildiği yalnız 8 kare, sağda d4'teki eski vezirin gidebildiği 4 çapraz kare

Toplam 8 kare. Alfil bu sekiz karenin dışına hiç çıkamaz; yani her eski fil tahtanın 64 karesinden yalnız sekizini kullanabiliyordu. Bugünkü fil ise yalnız c1’den başlayıp oyun boyunca kendi rengindeki 32 karenin hepsine gidebilir. Aynı hesap vezir için de çarpıcıdır: eski ferz a1’den h8’e ancak 7 hamlede yürürdü, bugünkü vezir boş bir çaprazda bunu tek hamlede yapar. Vezirin bugün neden 9 puan sayıldığını ve diğer taşların değerlerini satranç taşları yazısında anlattık.

Türkçedeki taş adları nereden geliyor?

Türkçe satranç terimleri, oyunun Hindistan’dan İran ve Arap dünyası üzerinden gelişini hâlâ taşır:

  • Satranç: Farsça çatrang ve Arapça şatranç sözcüklerinden gelir.
  • Şah: Farsça “hükümdar”.
  • Vezir: Eski oyundaki danışman taşının (ferz) yerine Türkçede devlet katındaki karşılığı olan vezir adı kullanılır. Bugün en güçlü taş olsa da adı hâlâ “danışman”dır.
  • Fil: Çaturangadaki fil taşının adı Farsça ve Arapça üzerinden olduğu gibi korunmuştur. İngilizcede bu taşa “piskopos” (bishop) denmesi, oyunun Avrupa’da yeniden yorumlandığını gösterir.
  • At: Süvari birliği; adı birçok dilde aynı anlamı taşır.
  • Kale: Eski oyunda bu taş savaş arabasıydı (Farsça ruh). İngilizcedeki “rook” adı bu sözcükten gelir; Türkçede ise bu taşa kale denir.
  • Piyon: Batı dillerinden alınmış bir sözcüktür; eski oyunda bu taşa piyade denirdi.

Rok sözcüğünün de ruh (kale) ile aynı kökten geldiği kabul edilir: rok, kalenin şahla yer değiştirdiği hamledir.

Modern satrancın doğuşu

  1. yüzyılda satranç kahvehanelerden ve kulüplerden uluslararası turnuvalara taşındı. 1851’de Londra’da düzenlenen turnuva, ilk büyük uluslararası satranç turnuvası olarak bilinir. Oyunlara süre sınırı getirildi ve satranç saatleri kullanılmaya başlandı. 1886’da ilk resmi dünya şampiyonluğu maçı oynandı ve Wilhelm Steinitz ilk resmi dünya şampiyonu oldu.

1924’te Paris’te Uluslararası Satranç Federasyonu (FIDE) kuruldu. FIDE bugün kuralları belirleyen, dünya şampiyonalarını ve satranç olimpiyatlarını düzenleyen kuruluştur. 20. yüzyılın ikinci yarısında bilgisayarlar satranç oynamaya başladı; 1997’de IBM’in Deep Blue bilgisayarı, dünya şampiyonu Garri Kasparov’u altı oyunluk bir maçta yendi. Bu, bir bilgisayarın klasik süreli maçta hüküm süren dünya şampiyonunu yendiği ilk maç olarak tarihe geçti. Bugün telefonlarda çalışan satranç programları bile en güçlü insanları rahatça yenebilir.

Satranç tarihinde sık karıştırılanlar

  • “Satrancı şu kişi icat etti.” Belli bir mucit bilinmiyor. Mucit hikâyeleri efsanedir; oyun yüzyıllar boyunca birçok elden geçerek değişti.
  • “Satranç hep aynı kurallarla oynandı.” Hayır. Bugünkü vezir ve fil yaklaşık beş yüz yıllıktır; ondan önceki dokuz yüz yılı aşkın sürede oyun çok daha yavaştı.
  • “Kurallar artık hiç değişmiyor.” FIDE kural kitabını zaman zaman günceller. Örneğin aynı konumun beş kez tekrarında ya da 75 hamle boyunca piyon oynanmayıp taş alınmadığında oyunun kendiliğinden berabere bitmesi, görece yeni eklenmiş kurallardır.
  • “Çin ve Japon satrancı başka oyunlar.” Kuralları farklıdır, ama Çin satrancı (xiangqi) ve Japon satrancı (shogi) çoğu tarihçiye göre aynı aile ağacının dallarıdır. İkisinde de bir hükümdar taşı ve onu mat etme amacı vardır.
  • “Şah mat, şahın öldüğü anlamına gelir.” Yaygın bir çeviri budur, ama oyunda şah hiçbir zaman alınmaz. Mat, şahın tehdit altında olup kaçamaması demektir.

Bugün satranç oynamak

Bin beş yüz yıllık bir oyunu bugün en kolay biçimde ekranda oynayabilirsin. Bu sitedeki satranç oyununda kurallar FIDE’nin uluslararası kurallarıdır: rok, geçerken alma, piyon terfisi ve bütün beraberlik durumları uygulanır. Eski şatrançla karşılaştırmak istersen vezirine dokun ve gidebildiği karelerin sayısına bak; ardından yukarıdaki tabloyla kıyasla.

Yüzyıllardır oynanan başka bir masa oyunu arıyorsan Anadolu’da kuşaktan kuşağa geçen mangala ve zarla oynanan tavla da burada. Tavlanın bölgeden bölgeye değişen türlerini tavla çeşitleri yazısında karşılaştırdık. Satrancı sudoku, mangala ve diğer düşünme oyunlarıyla bir arada görmek istersen zeka oyunları rehberine bak.

Sık sorulan sorular

Satranç nasıl ortaya çıktı?

En yaygın görüşe göre satranç, yaklaşık MS 6. yüzyılda Hindistan'da oynanan çaturanga adlı bir savaş oyunundan doğdu. Oyun İran'a, oradan Arap dünyasına ve Avrupa'ya geçti; her durakta kuralları biraz değişti.

Satrancı kim icat etti?

Satrancı icat eden belli bir kişi bilinmiyor. Mucitle ilgili anlatılan öyküler, örneğin tahtadaki karelere buğday tanesi dizme hikâyesi, efsanedir. Oyun yüzyıllar içinde farklı ülkelerde değişerek bugünkü halini aldı.

Satranç hangi ülkenin oyunu?

Kökeni için en çok kabul gören yer Hindistan'dır. Ama bugünkü kurallar Avrupa'da yerleşti; oyunun adı ve şah, vezir, fil gibi taş adları ise Türkçeye Farsça ve Arapça üzerinden gelmiştir.

Satrançta vezir neden en güçlü taş?

Eski satrançta vezirin yerindeki taş (ferz) yalnız bir kare çapraz gidebilen zayıf bir taştı. 15. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa'da bugünkü hareketini kazandı ve oyun çok hızlandı.