JojuGames

Tavla Çeşitleri: Tavla, Mahbusa ve Gülbahar

Tavla çeşitleri dediğimizde Türkiye’de aynı tahtada oynanan üç oyun akla gelir: düz tavla, mahbusa ve gülbahar. Üçünde de 24 hane, 15’er pul ve iki zar vardır; fark, rakibin tek pulunun üstüne gelince ne olduğundadır. Tavlada o pul kırılır, mahbusada hapsolur, gülbaharda ise oraya hiç giremezsin. Aşağıda üç oyunu tabloyla karşılaştırıyor, mahbusa ve gülbaharı adım adım örneklerle anlatıyoruz.

Tavla çeşitleri karşılaştırma tablosu

Tavla Mahbusa Gülbahar
Başlangıç 2-5-3-5 dağınık dizilim 15 pul tek hanede, karşı köşelerde 15 pul tek hanede, çapraz köşelerde
Yön Ters yönler Ters yönler Aynı yön (saatin tersi)
Rakibin tek pulu Kırılır, çubuğa gider Hapsolur, yerinde bekler Haneyi tutar, giremezsin
Kapalı hane Rakibin 2+ pulu Rakibin 2+ pulu ya da senin pulunu hapsettiği hane Rakibin 1+ pulu
Özel kural Kırık pul önce girer Ana hapsedilirse oyun biter İlk pul öncü; 6 hane yan yana yasak
Puan 1 / mars 2 / üçlü mars 3 1 / mars 2 / ana 2 1 / mars 2
Başlangıçta kalan yol 167 360 360
Tavla çeşitlerinin başlangıç dizilimi: tavlada 24-13-8-6 hanelerine 2-5-3-5, mahbusada 15'er pul karşı köşelerde, gülbaharda 15'er pul çapraz köşelerde

Kalan yol farkı oyunların temposunu da anlatır. Tavlada pulların bir kısmı zaten evinde başladığı için toplam yol 167 hanedir; mahbusa ve gülbaharda her pul 24 hane yürüyecektir, 15 × 24 = 360. Bir atışta ortalama 8 haneden biraz fazla yürüdüğüne göre mahbusa ve gülbaharda yürünecek yol, tavlanın iki katından fazladır; oyunlar da buna göre uzun sürer. Düz tavlanın dizilimini hane hane görmek istersen tavla nasıl dizilir rehberine bakabilirsin.

Rakibin tek pulu: kır, hapset ya da girme

Üç oyunu birbirinden ayıran asıl an budur. Beyaz bir pul, siyahın tek pulunun durduğu haneye gelecek:

Tavla çeşitlerinde tek pul: tavlada siyah pul kırılıp çubuğa gider, mahbusada beyaz pulun altında hapsolur, gülbaharda beyaz pul o haneye giremez
  • Tavlada siyah pul kırılır ve çubuğa gider. Siyah, başka bir pul oynatmadan önce onu beyazın evinden yeniden sokmak zorundadır. Oyun çabuk döner, geride kalan taraf bir vuruşla toparlanabilir.
  • Mahbusada siyah pul yerinde kalır ama beyazın altında hapsolur. Beyaz pul oradan kalkana kadar oynayamaz; o hane de siyaha kapanır.
  • Gülbaharda beyaz o haneye hiç konamaz. Tek pul, haneyi beş pul kadar sağlam tutar.

Mahbusa nasıl oynanır?

Mahbusa’da beyazın 15 pulu kendi sayımıyla 24. hanede, yani sağ üst köşede başlar; siyahın 15 pulu sağ alt köşededir. İki taraf tavladaki gibi ters yönlere gider ve kendi evine koşar.

  1. Zar at ve oyna. Her zar ayrı bir hamledir, çift gelirse dört kez oynarsın. İki zarı da oynayabiliyorsan oynamak zorundasın.
  2. Tek pulu hapset. Rakibin tek pulunun durduğu haneye konarsan o pul hapsolur.
  3. Kapalı haneleri bil. Rakibin iki ya da daha fazla pulunun olduğu haneye ve rakibin senin bir pulunu hapsettiği haneye konamazsın.
  4. Hapisteki pulu kurtar. Üstündeki rakip pullar o haneden ayrıldığı anda pul serbest kalır.
  5. Topla. 15 pulun evine girince tavladaki gibi toplarsın. Hapisteki bir pulun evinde değilse ya da hâlâ hapisteyse toplamaya başlayamazsın.

Örnek: hapis ve ana

Oyunun ilk turlarında siyah, ilerlettiği bir pulunu beyazın sayımıyla 18. hanede yalnız bıraktı. Beyaz pulların hâlâ 24. hanede yığılı ve zarın 6-2 geldi.

  • 6 ile bir pulu 24’ten 18’e oynarsın: siyah pul hapsoldu. 18. hane artık siyaha kapalı, hapisteki pul da kıpırdayamıyor.
  • 2’yi 18’deki pulla oynarsan siyahı serbest bırakırsın. Bu yüzden 2’yi başka bir pulla, 24’ten 22’ye oynarsın.

Şimdi tersini düşün: beyaz pulların çoğu yola çıktı ve 24. hanede tek bir pul kaldı. Bu pul senin anandır. Siyahın bir pulu ana pulunun üstüne gelip onu orada hapsederse oyun hemen biter ve sen 2 puanla kaybedersin. Başlangıç hanende iki pul kaldığında ikisini aynı turda çıkarmak ya da ikisini de bırakmak bu yüzden mahbusanın temel hesabıdır.

Mahbusada kırma olmadığı için tek pulu bırakmanın bedeli uzundur: hapsedilen pul, hapseden pul kalkana kadar bekler. Pulları ikişer taşımak, tavladan da önemlidir.

Mahbusada sık yapılan hatalar

  • Hapseden pulu erken kaldırmak. Zarı o pulla oynadığın anda rakibin pulu serbest kalır. Başka oynanacak pulun varsa hapseden pul yerinde dursun.
  • Anayı yalnız bırakmak. Başlangıç hanende tek pul kaldıysa her rakip pulu ona doğru gelirken risk büyür.
  • Hapisteki kendi pulunu unutmak. Bir pulun rakibin evinde hapisteyse ötekiler eve girse bile toplamaya başlayamazsın.

Gülbahar nasıl oynanır?

Gülbahar’da beyazın 15 pulu sağ üst köşede (beyazın 24. hanesi), siyahın 15 pulu çapraz köşede, sol altta (beyazın 12. hanesi) başlar. İki taraf da saatin tersine gider: beyaz üst sırada sola, alt sırada sağa, sağ alttaki evine; siyah alt sırada sağa, üst sırada sola, sol üstteki evine. Her başlangıç yığını, öbürünün yolunun ortasında durur.

  1. Önce tek pul yola çıkar. İlk pulun rakibin başlangıç hanesini geçmeden ikinci pul başlangıçtan kalkamaz.
  2. Tek pul haneyi tutar. Rakibin bir pulu bile olan haneye konamazsın. Kırma ve kırık pul yoktur.
  3. Altı hane yan yana olmaz. Rakibin en az bir pulu bloğun gerisindeyse art arda altı hane tutamazsın; beş hane serbesttir.
  4. Topla. Toplama tavladaki gibidir; 15 pulun evine girince zara göre çıkarırsın.

Örnek: öncü pul ve beş hanelik blok

Beyazın ilk pulu 24. haneden yola çıkıyor. Siyahın başlangıç hanesi 12’dir, onu geçmek için pul en az 11. haneye inmeli: 24 − 11 = 13 hane. İlk turda 6-4 gelirse öncü pul 24’ten 14’e iner (10 hane). İkinci turda 5-3 ile 14’ten 6’ya, yani siyahın başlangıcının ötesine geçer. Ancak bundan sonra diğer 14 pul başlangıçtan kalkabilir. Bu iki turun bütün zarları tek pula gider.

Oyun ilerledi ve beyaz 6, 7, 8, 9 ve 10. haneleri tutuyor; siyahın bir pulu 11. hanede, bloğun hemen önünde. Siyah alt sırada sağa, 1. haneye doğru gittiği için bu pul ancak 6 atarsa bloğu atlayıp 5. haneye inebilir. Beyaz 5. haneyi de alıp altı haneyi yan yana tutmak isterse kural izin vermez, çünkü siyahın pulu hâlâ bloğun gerisindedir. Siyahın bütün pulları o bölümü geçtiğinde altı ve daha uzun blok serbest kalır.

Gülbaharda pulları yığmak çoğu zaman israftır: kırma olmadığı için ikinci pul güvenlik getirmez. Pulları yaymak, rakibin yolunda daha çok hane tutmak demektir.

Puanlama farkları

Sonuç Tavla Mahbusa Gülbahar
Normal galibiyet 1 1 1
Mars (kaybeden hiç pul toplayamadı) 2 2 2
Üçlü mars 3 yok yok
Ana hapsedildi yok 2 yok

Mahbusa ve gülbaharda üçlü mars yoktur: kaybeden hiç pul toplamadıysa, pulları nerede olursa olsun 2 puan yazılır. Mahbusada buna ana kuralı eklenir; ana hapsedildiğinde oyun toplama beklenmeden 2 puanla biter. Mars, üçlü mars ve tavla terimlerinin ayrıntısını tavla mars ve terimler rehberinde anlattık.

Tavla bilgisinden ne taşınır, ne taşınmaz?

Tavlayı biliyorsan mahbusa ve gülbaharın yarısını da biliyorsun. Zar kuralları ve toplama üç oyunda aynıdır; değişen, hangi alışkanlığın işe yaradığıdır:

Alışkanlık Tavla Mahbusa Gülbahar
İki zarı da oynamak zorunda olmak Aynı Aynı Aynı
Toplamaya 15 pul evdeyken başlamak Aynı Aynı (hapisteki pul da evde olmalı) Aynı
Kapı yapmak (aynı haneye iki pul) Güvenlik getirir Daha da önemli Çoğu zaman pul israfı
Açık pul bırakmak Kırılabilir Hapsedilebilir, ana tehlikesi Risk yok, hane tutar
Gerideyken umut Rakibi vurup döndürmek Rakibi hapsedip bekletmek Rakibin önünde hane tutmak

En çok zorlanılan geçiş gülbahardır. Tavlada tek pul bırakmamak için kurduğun refleks, gülbaharda seni yavaşlatır: aynı haneye ikinci pulu koymak bir haneyi boşta bırakmak demektir. Mahbusada ise tersine, tavladaki dikkatin iki katı gerekir; kırılan pul birkaç turda geri dönerken hapsedilen pul, hapseden kalkana kadar bekler.

Hangi tavla çeşidi kime uygun?

  • Düz tavla: hızlı, dönüşü bol. Gerideyken tek bir vuruşla oyuna dönebilirsin. Yeni başlayan için en kolayı.
  • Mahbusa: daha yavaş ve sabır isteyen bir oyun. Tek bir dikkatsiz hamle, hapsedilen bir pulla uzun süre peşini bırakmaz; ana kuralı açılışı da gerilimli yapar.
  • Gülbahar: yarıştan çok yer kapma oyunu. Tavlada güvenli olan “kapı yapmak” burada pul israfıdır; tavlayı iyi bilen biri bile ilk oyunlarda zorlanabilir.

Masadan masaya değişenler

Mahbusa ve gülbahar eski oyunlardır ve ayrıntıları yöreye göre değişebilir: başlangıç köşesinin hangi taraf olduğu, puanların nasıl yazıldığı ya da öncü pul kuralının nasıl uygulandığı masada konuşulur. Yunanistan’da benzer oyunlar plakoto ve fevga adıyla oynanır. Bu yazıdaki kurallar bu sitedeki oyunların kurallarıdır.

Üç oyunu da tarayıcıda, indirmeden deneyebilirsin: tavla bilgisayara karşı ya da aynı ekranda arkadaşınla, mahbusa ve gülbahar bilgisayara karşı oynanır.

Sık sorulan sorular

Tavla çeşitleri nelerdir?

Türkiye'de tavla tahtasında üç oyun oynanır: düz tavla, mahbusa ve gülbahar. Üçünde de 15'er pul ve iki zar kullanılır; tavlada pul kırılır, mahbusada hapsedilir, gülbaharda rakibin tek pulunun olduğu haneye girilemez.

Mahbusa nasıl oynanır?

Her oyuncunun 15 pulu tek haneden başlar ve iki taraf ters yönlere gider. Rakibin tek pulunun üstüne konan onu hapseder; hapisteki pul üstündeki pullar kalkana kadar oynayamaz. Pullarını ilk toplayan kazanır.

Gülbahar nasıl oynanır?

İki tarafın 15 pulu çapraz köşelerde tek hanede başlar ve iki taraf aynı yöne, saatin tersine gider. Kırma yoktur; rakibin tek pulu bile haneyi kapatır. İlk pulun rakibin başlangıç hanesini geçmeden ikinci pul yola çıkamaz.

Mahbusada ana nedir?

Başlangıç hanende kalan son pula ana denir. Rakip ana pulunun üstüne konup onu orada hapsederse oyun hemen biter ve 2 puanla kaybedersin.

Mahbusa ve gülbaharda mars kaç puan?

İkisinde de mars 2 puandır ve üçlü mars yoktur. Mahbusada ana hapsedilirse de oyun 2 puan yazılır. Düz tavlada ise üçlü mars 3 puandır.