JojuGames

Satranç Taşları: İsimleri, Puanları, Diziliş

Satrançta altı çeşit taş vardır: şah, vezir, kale, fil, at ve piyon. Her oyuncunun 16 taşı olur, tahtada toplam 32 taş başlar. Yaygın puanlar piyon 1, at 3, fil 3, kale 5 ve vezir 9’dur; şahın puanı yoktur. Aşağıda her taşın adını, kaç puan sayıldığını, tahtaya nasıl dizildiğini ve nasıl gittiğini örneklerle bulacaksın.

Satranç taşlarının isimleri ve sayısı

Her oyuncu aynı on altı taşla başlar. Tablodaki harfler hamle listelerinde kullanılan Türkçe gösterimdir: Ş şah, V vezir, K kale, F fil, A at. Piyonun harfi yoktur, yalnız gittiği kare yazılır. Örneğin Af3 “at f3’e gitti”, e4 de “piyon e4’e gitti” demektir. Satranç kitaplarının ve uygulamaların çoğu İngilizce harfleri kullandığı için onları da ekledik.

Taş Türkçe harf İngilizce adı İngilizce harf Bir oyuncuda Tahtada toplam
Şah Ş King K 1 2
Vezir V Queen Q 1 2
Kale K Rook R 2 4
Fil F Bishop B 2 4
At A Knight N 2 4
Piyon yok Pawn yok 8 16
Toplam 16 32

Dikkat edilecek tek tuzak K harfi: Türkçede kale, İngilizcede şah demektir. İngilizce bir kitapta “Ke2” görürsen şah e2’ye gitmiştir, Türkçe bir listede “Ke1” görürsen kale e1’e gitmiştir.

İsimlerin bir kısmı oyunun geçmişini taşır. Fil adı, oyunun Hindistan’daki atasında bu taşın bir fil olmasından gelir; vezir de eski Doğu satrancındaki hükümdar danışmanıdır. Bu adların nereden geldiğini satranç tarihi yazımızda anlattık.

Satranç taşları nasıl dizilir?

Tahtayı doğru çevirmek dizilişin ilk adımıdır. Kenardaki harfler (a-h) senden sağa doğru, rakamlar (1-8) beyazın tarafından ileri doğru gider.

  1. Tahtayı çevir. Her oyuncunun sağ alt köşesindeki kare açık renkli olmalı. Beyaz için bu kare h1’dir.
  2. Kaleleri köşelere koy. Beyaz kaleler a1 ve h1’e, siyah kaleler a8 ve h8’e.
  3. Atları kalelerin yanına koy. Beyaz atlar b1 ve g1’e, siyahlar b8 ve g8’e.
  4. Filleri atların yanına koy. Beyaz filler c1 ve f1’e, siyahlar c8 ve f8’e. Bir filin açık, öbürünün koyu karede durduğunu göreceksin.
  5. Veziri kendi rengine koy. Beyaz vezir açık renkli d1’e, siyah vezir koyu renkli d8’e gelir.
  6. Şahı kalan kareye koy. Beyaz şah e1’e, siyah şah e8’e. İki şah ve iki vezir aynı sütunlarda karşı karşıya durur.
  7. Piyonları diz. Beyaz piyonlar 2. sıraya, siyah piyonlar 7. sıraya, sekizer tane.
Satranç taşlarının başlangıç dizilişi: beyaz taşlar 1. ve 2. sırada, siyah taşlar 7. ve 8. sırada, kenarda a-h harfleri ve 1-8 rakamları, yanda her taşın karesi

Kurulumu bitirince iki şeye bak. Sağ alt köşen açık renk mi? Beyaz vezir açık karede mi? İkisi de doğruysa diziliş doğrudur. En sık yapılan hata şah ile vezirin yerini değiştirmektir; o zaman iki vezir aynı sütunda karşı karşıya değil, yan yana sütunlarda durur. Tahtayı 90 derece yanlış koymak da sık görülür: köşedeki kare koyuysa bütün taşlar doğru sırada olsa bile vezir yanlış renge düşer.

Beyaz her zaman ilk hamleyi yapar. Tavlada pulların başlangıç yerini anlatan tavla nasıl dizilir yazısındaki gibi, burada da “kontrol” adımını atlamamak sonradan çıkacak tartışmayı önler.

Satranç taşlarının puanları

Puanlar kuralların parçası değildir; oyun puanla kazanılmaz, şahı mat ederek kazanılır. Ama bir taşı başka bir taşla değiştirirken kârda mı zararda mı olduğunu hızlıca anlamak için herkes aynı ölçüyü kullanır:

Taş Puan Neden bu değer?
Piyon 1 En yavaş taş, geri gidemez. Son sıraya ulaşırsa terfi edip vezir olabilir.
At 3 Kısa menzilli ama taşların üstünden atlar; kapalı konumlarda güçlenir.
Fil 3 Uzun çaprazlarda güçlü, ama hep aynı renk karede kalır.
Kale 5 Açık sütunlarda ve oyun sonunda çok güçlenir.
Vezir 9 Kale ve filin hareketini birleştirir.
Şah Puanı yok Kaybedilemez; mat olunca oyun biter. Taşlar azaldıkça oyuna katılan güçlü bir taşa dönüşür.

Bu tabloya göre bazı değişleri ezbere bilirsin:

  • At ile fil eşittir. Birini öbürüne vermek kayıp sayılmaz. Yine de iki filin birlikte iki attan biraz daha güçlü olduğu yaygın kabul görür; buna “fil çifti” avantajı denir.
  • Kale, hafif taştan (at ya da fil) iki puan değerlidir. Kaleni rakibin atına ya da filine vermeye “kalite kaybı” denir.
  • Vezir, iki kaleden biraz azdır (9’a karşı 10) ama üç hafif taşla (9) aşağı yukarı denktir.
  • Hafif taşı piyonla değişmek kötü bir alışveriştir. Bir atı iki piyona vermek bile çoğu konumda zarardır.

Çözülmüş örnek: tahtada kim önde?

Oyunun ortasında taşları sayalım. Beyazda vezir, iki kale, bir fil ve altı piyon var. Siyahta vezir, bir kale, iki at, bir fil ve altı piyon var.

  • Beyaz: 9 + 5 + 5 + 3 + 6 × 1 = 28
  • Siyah: 9 + 5 + 3 + 3 + 3 + 6 × 1 = 29

Siyah bir puan önde görünür: bir kaleye karşı iki hafif taşı vardır. Şimdi siyahın bir atı, beyazın bir piyonunu almak için kendini feda etsin ve beyaz o atı alsın. Siyah 3 puan verip 1 puan almıştır; yeni durum beyaz 27, siyah 26. Tek bir değiş tokuş, puan farkını siyahın lehine 1’den beyazın lehine 1’e çevirdi. Hamle yapmadan önce bu hesabı yapmak, taş kayıplarının çoğunu önler.

Puan sayısı yalnızca başlangıç noktasıdır. Mat tehdidi varsa, bir piyon terfiye yakınsa ya da bir taş tahtada hiçbir işe yaramıyorsa gerçek değer değişir. Feda ile mat eden kombinasyonların nasıl kurulduğuna satranç taktikleri yazısında bakabilirsin.

Taşlar nasıl gider? Kare sayılarıyla

Her taşın kuralını satranç oyunu sayfasında kısa bir tabloyla verdik. Burada bir adım ileri gidip her taşın kaç kareye ulaşabildiğine bakalım; taşların neden farklı puan aldığını en iyi bu sayılar gösterir.

Altı küçük satranç tahtası: d4'teki at 8, fil 13, kale 14, vezir 27, şah 8 kareye gidebilir; e2'deki piyon e3 ve e4'e ilerler, d3 ve f3'teki taşları çapraz alır
Taş Boş tahtada köşeden Boş tahtada merkezden (d4)
Şah 3 kare 8 kare
Vezir 21 kare 27 kare
Kale 14 kare 14 kare
Fil 7 kare 13 kare
At 2 kare 8 kare

Şah nasıl gider?

Şah her yöne yalnız bir kare gider. Rakibin saldırdığı kareye giremez, bu yüzden iki şah hiçbir zaman yan yana gelemez. Bir de rok hakkı vardır: şah kaleye doğru iki kare gider, kale de onun üstünden atlayıp yanına geçer. Örneğin 1.e4 e5 2.Af3 Ac6 3.Fc4 Fc5 4.O-O dizisinde beyaz dördüncü hamlede kısa rok yapar; şah g1’e, kale f1’e geçer.

Vezir nasıl gider?

Vezir düz ve çapraz, önü açık olduğu sürece istediği kadar gider. Merkezde 27 kareye uzanabilir, bu sayı tahtadaki en yüksek değerdir. Tek sınırı başka taşın üstünden atlayamamasıdır.

Kale nasıl gider?

Kale yalnız düz çizgide, ileri, geri ve yana gider. Boş tahtada nerede durursa dursun 14 kareye ulaşır: bulunduğu sıradaki 7 kare ve sütundaki 7 kare. Açılışta köşede kapalı kaldığı için geç oyuna girer; piyonlar değişip sütunlar açılınca gücü ortaya çıkar.

Fil nasıl gider?

Fil yalnız çapraz gider ve başladığı renkten hiç çıkamaz. c1’deki beyaz fil oyun boyunca koyu karelerde, f1’deki açık karelerde kalır. Merkezde 13, köşede yalnız 7 kareye uzanır; bu yüzden filin önünü kapatan kendi piyonların onu zayıflatır.

At nasıl gider?

At L çizer: bir yönde iki kare düz, sonra bir kare yana. Arada taş olsa da atlar. Her hamlede renk değiştirir; açık karedeki at bir hamle sonra mutlaka koyu karededir. Köşede yalnız 2 kareye gidebilir, merkezde 8’e. Atı kenara çekmemek bu yüzden yeni başlayanlara verilen ilk öğütlerden biridir.

Piyon nasıl gider?

Piyon bir kare ileri gider, ilk hamlesinde istersen iki kare gidebilir. Önündeki taşı alamaz; çapraz ileri bir karedeki rakip taşı alır. Geri gitmeyen tek taştır. Rakibin son sırasına ulaşınca vezir, kale, fil ya da ata dönüşür. Bir özel kuralı daha var, geçerken alma: 1.e4 Af6 2.e5 d5 3.exd6 dizisinde siyahın d piyonu iki kare ilerleyip beyazın e5 piyonunun yanına gelir, beyaz da onu tek kare gitmiş gibi d6’ya geçerek alır. Bu hak yalnız hemen sonraki hamlede kullanılabilir.

Taşların görevleri: kim ne iş yapar?

Puan tablosu bir taşın ne kadar “ettiğini” söyler, ama oyunda her taşın kendine uygun bir işi vardır:

  • Piyonlar merkezi tutar, şahının önünde kalkan olur ve hafif taşlara sağlam kareler hazırlar.
  • Atlar merkezdeki, piyonla korunan ve rakip piyonun kovalayamayacağı karelerde en iyi çalışır.
  • Filler açık çaprazları sever; özellikle rok yapmış şaha bakan uzun çapraz tehlikelidir.
  • Kaleler açık sütunlara ve rakibin 7. sırasına (siyah için 2. sıra) yerleşince güçlenir.
  • Vezir erkenden ortaya çıkarsa rakibin hafif taşları onu kovalayıp tempo kazanır; bu yüzden genelde açılıştan biraz sonra devreye girer.
  • Şah oyun ortasında saklanır, oyun sonunda ise merkeze gelip savaşan bir taşa dönüşür.

Açılışta hangi taşın önce oynanacağını ve bu ilkelerin hangi bilinen açılışlarda göründüğünü satranç açılışları yazısında hamle hamle anlattık.

Taşları öğrendikten sonra

Taşların adını ve yürüyüşünü ezberlemenin en kısa yolu oynamaktır. Bu sitedeki satranç oyununda bir taşa dokunduğunda gidebileceği kareler noktalarla görünür; yukarıdaki kare sayılarını tahtada kendin sayabilirsin. Kolay seviyede bilgisayara karşı birkaç oyun, at ve filin farkını kitaptan daha hızlı öğretir.

Aynı 8 × 8 tahtada oynanan ama taşları başka kurallarla yürüyen bir oyun merak ediyorsan dama iyi bir karşılaştırma olur: orada her oyuncunun 16 taşı vardır ve hepsi aynı türdendir, ta ki biri son sıraya ulaşıp dama olana kadar. Satrançta piyonun son sıraya ulaşınca neye dönüştüğünü ve rokun kurallarını satrançta özel hamleler yazısında anlattık.

Sık sorulan sorular

Satranç taşlarının isimleri nelerdir?

Şah, vezir, kale, fil, at ve piyon. Türkçe gösterimde Ş, V, K, F ve A harfleriyle yazılır, piyonun harfi yoktur. İngilizce adları King, Queen, Rook, Bishop, Knight ve Pawn'dır.

Satranç taşlarının puanları kaçtır?

Genel kabul gören değerler piyon 1, at 3, fil 3, kale 5 ve vezir 9 puandır. Şaha puan verilmez. Bu sayılar değiş tokuş yaparken kabaca karar vermek içindir, konuma göre bir taş daha değerli olabilir.

Satrançta kaç taş var?

Toplam 32 taş vardır. Her oyuncunun 16 taşı olur: 1 şah, 1 vezir, 2 kale, 2 fil, 2 at ve 8 piyon.

Satrançta at nasıl gider?

At L biçiminde gider: bir yönde iki kare düz, sonra bir kare yana. Diğer taşların üstünden atlayabilen tek taştır ve her hamlede açık renkli kareden koyu renkliye ya da tersine geçer.

Satranç taşları nasıl dizilir?

Sağ alt köşe açık renkli kare olacak şekilde tahtayı koy. Arka sırada köşelere kaleleri, yanlarına atları, onların yanına filleri yerleştir. Vezir kendi rengindeki kareye, şah da kalan kareye gelir. Piyonlar önündeki sırayı doldurur.