Satranç Oyun Sonu: Muhalefet ve Kare Kuralı
Satranç oyun sonu, tahtada az taş kaldığı ve oyunun piyon terfisi etrafında döndüğü evredir. Oyun sonunda kazanmanın dört temel kuralı vardır: şahını merkeze getir, muhalefeti tut, kare kuralıyla piyon yarışını hesapla ve rakibe pat yaptırma. Aşağıdaki her konumu sitenin satranç motoruyla doğruladık.
Konumları kendin denemek için satranç oyununu açıp bilgisayara karşı oynayabilirsin. Hamleler Türkçe gösterimle yazıldı: Ş şah, V vezir, K kale; piyonun harfi yoktur. Gösterimi bilmiyorsan satranç notasyonu yazısına göz at.
Satranç oyun sonu nedir?
Oyun sonu, taşların çoğu değiş tokuş edildikten sonra kalan, az taşlı evredir. Kesin bir başlangıç hamlesi yoktur; vezirler tahtadan çıktığında ya da her tarafta birkaç taş ve piyon kaldığında oyun sonuna girildiği söylenir. Açılış ve oyun ortasından üç farkı vardır:
| Açılış ve oyun ortası | Oyun sonu | |
|---|---|---|
| Şahın görevi | Saklanır, rok yapar | Merkeze yürür, piyonlara saldırır ya da onları korur |
| Piyonun değeri | Taşların önünü açar | Terfi edip vezir olabileceği için çok değerlenir |
| Hesap | Çok seçenek, kısa hesap | Az seçenek, uzun ve kesin hesap |
Sitedeki bilgisayar da bu farkı hesaba katar: değerlendirme kodunda şah için oyun ortası ve oyun sonu olmak üzere iki ayrı tablo var. Oyun ortası tablosu şahın rok yapılmış gibi köşeye yakın durmasını ödüllendirir, oyun sonu tablosu ise merkezdeki şaha puan verir.
Oyun sonunda şah neden aktif olmalı?
Oyun sonunda şah, en az bir küçük taş kadar iş gören bir savaş taşıdır, çünkü mat tehlikesi kalmamıştır. Aktif şah üç iş yapar:
- Kendi piyonunun önüne geçip ona yol açar. Piyonu arkadan itmek yerine önünden götürmek, aşağıda göreceğin gibi çoğu zaman kazanmakla berabere kalmak arasındaki farktır.
- Rakip piyonları durdurur. Geçer piyonun önüne geçen şah onu tek başına durdurabilir.
- Rakip piyonlara saldırır. Korumasız piyonlar şahın kolay hedefidir.
Pratik kural: vezirler değişildiyse ilk boş hamlende şahını merkeze doğru bir kare yaklaştır.
Muhalefet nedir?
Muhalefet, iki şahın aynı çizgide aralarında tek bir kare kalacak şekilde karşı karşıya durmasıdır; sırası gelmeyen oyuncu muhalefeti tutar. Şahlar birbirine komşu kareye giremediği için sırası gelen şah geri çekilmek ya da yana kaymak zorunda kalır ve öbür şah ilerler.
Konum: Beyaz: Şe4, piyon e3. Siyah: Şe6. Şahlar e sütununda, aralarında e5 karesi var.
- Sıra siyahtaysa beyaz kazanır. Siyah şah yol vermek zorundadır: 1…Şf6 2.Şd5 Şe7 3.Şe5 Şf7 4.Şd6 Şg7 5.Şe6 Şh7 6.Şf7 Şh8 7.e4 Şh7 8.e5 Şh8 9.e6 Şh7 10.e7 Şh8 11.e8=V+. Beyaz şah önden yol açtı, piyon terfi etti.
- Sıra beyazdaysa oyun berabere. Bu kez muhalefet siyahtadır. Örneğin 1.Şd4 Şd6 2.e4 Şe6 3.e5 Şe7 4.Şd5 Şd7 5.e6+ Şe7 6.Şe5 Şe8 7.Şd6 Şd8 8.e7+ Şe8 9.Şe6 pat. Beyazın başka denemeleri de beraberliği bozmaz; bunu aşağıda anlattığımız tam çözümle kontrol ettik.
Tek fark sıranın kimde olduğudur. Oyun sonunda bir tempo, yani bir hamlelik zaman, sonucu değiştirir.
Kare kuralı nedir?
Kare kuralı, savunan şahın tek başına ilerleyen bir piyonu yakalayıp yakalayamayacağını hamle hamle saymadan gösteren yöntemdir. Piyonun bulunduğu kareden terfi karesine kadar bir kenar alıp bir kare çizersin. Savunan şah sırası geldiğinde bu karenin içine girebiliyorsa piyonu yakalar.
Konum: Beyaz: Şh1, piyon a4. Siyah şah f5 ya da g5’te, sıra siyahta. a4’teki piyonun karesi a4, e4, e8 ve a8 köşelerinden oluşur.
- Siyah şah f5’teyse 1…Şe5 ile kareye girer: 2.a5 Şd6 3.a6 Şc7 4.a7 Şb7 ve piyon düşer.
- Siyah şah g5’teyse tek hamlede e sütununa ulaşamaz: 1…Şf6 2.a5 Şe7 3.a6 Şd7 4.a7 Şc7 5.a8=V ve piyon vezir olur.
İki ayrıntı unutulmamalı. Piyon henüz ilk sırasındaysa iki kare gidebildiği için bir kare ilerideymiş gibi say. Kural yalnız piyon ile savunan şahın yarışını ölçer; saldıran tarafın şahı yakındaysa yolu kesebilir, o zaman hesap gerekir.
Şah ve piyon şaha karşı nasıl kazanılır?
Şah ve piyon şaha karşı oyun sonunda kazanmak için şahını piyonun önüne getirmen gerekir; piyonu şahın önünde yalnız göndermek çoğu zaman beraberlikle biter. Tam çözümle kontrol ettiğimiz üç kural:
| Kural | Sonuç | Kontrol ettiğimiz konum sayısı |
|---|---|---|
| Beyaz şah 6. sırada, 5. sıradaki kendi piyonunun hemen önünde (a ve h piyonu hariç) | Sıra kimde olursa olsun beyaz kazanır | 660 konumun 660’ı |
| a ya da h piyonu, savunan şah piyonun terfi edeceği köşede | Her zaman berabere | 1.420 konumun 1.420’si |
| Şah h1’de uzakta, piyon a3 ile a7 arasında, sıra siyahta | Siyah şah kareye girebiliyorsa berabere, giremiyorsa beyaz kazanır | 295 konumun 295’i |
Kenar piyonunun ayrı olmasının nedeni yer darlığıdır: savunan şah köşeye girince saldıran şah onu oradan çıkaracak yan kareyi bulamaz, ya pat olur ya piyon ilerleyemez.
Tempo ne kadar önemli? Bütün şah ve piyon şaha karşı konumlarda, sıra beyazdayken konumların %76,5’i, sıra siyahtayken %58,1’i beyaz için kazançtır. Aynı taşlar, yalnız sıra değişince binlerce konumun sonucu değişiyor.
Oyun sonu kuralları: pat, 50 hamle ve yetersiz materyal
Oyun sonunda mat dışında oyunu bitiren üç beraberlik kuralı sık görülür:
| Kural | Ne zaman? | Bu sitede |
|---|---|---|
| Pat | Sırası gelenin şahı tehditte değil, ama yasal hamlesi yok | Oyun hemen berabere biter |
| 50 hamle kuralı | İki taraf da 50’şer hamle boyunca piyon oynatmadı, taş almadı | 50. hamlede kendiliğinden berabere |
| Yetersiz materyal | Kimse mat edemez: şaha karşı şah, şah ve tek fil ya da tek at | Hemen berabere |
| Üç kez tekrar | Aynı konum, aynı sırayla üçüncü kez oluştu | Kendiliğinden berabere |
Turnuvalarda 50 hamle ve üç kez tekrar beraberliğini oyuncu talep eder; sitedeki oyun bunları beklemeden uygular. Şah ve iki at, şaha karşı kendiliğinden berabere sayılmaz, çünkü rakip hata yaparsa mat mümkündür; motor da bu konumda oyunu sürdürür. Süreli oyunlarda süre bitince hangi taşların mat için yeterli sayıldığını satranç süre kuralları yazısında anlattık.
Çözülmüş örnek: pat tuzağı
Önde olan oyuncu için en pahalı hata, rakip şaha hiç kare bırakmayıp pat yaptırmaktır.
Konum: Beyaz: Şe5, piyon e7. Siyah: Şe8. Sıra beyazda. Piyon bir kare sonra vezir olacak, ama e7’yi korumak gerekiyor.
- 1.Şe6?? Piyonu korur ama pattır. Siyah şah d7 ve f7’ye gidemez, çünkü beyaz şah o kareleri tutar. d8 ve f8’i piyon tutar. Şah tehditte değil, yasal hamle yok: berabere.
- 1.Şd6! Piyonu yine korur, ama f7’yi boş bırakır. Siyahın tek yasal hamlesi 1…Şf7’dir.
- 2.Şd7 Şah e8’i de kontrol eder. Siyah şah örneğin 2…Şg7 oynar.
- 3.e8=V Piyon vezir oldu; şah ve vezir şaha karşı oyun sonu kolay bir kazançtır.
Aynı hata vezirle de yapılır: siyah şah a8’de, beyaz şah c6’da ve vezir b2’deyken Vb6?? siyah şaha a7, b7 ve b8’i kapatır ama şah çekmez: pat. Vezirle ve kaleyle mat vermenin adım adım yolu satranç mat çeşitleri yazısında.
Oyun sonu taktikleri: kısa liste
- Vezirler gidince şahı merkeze getir.
- Önde olduğunda taş değiş, piyon değişme. Taşlar azaldıkça fazla piyonun değeri artar.
- Geçer piyonu ilerlet. Önünde rakip piyon olmayan piyon, rakibin bir taşını onu durdurmaya bağlar.
- Şahını piyonun önüne koy, muhalefeti say.
- Her şah çekmeyen hamlede pat kontrolü yap: rakip şahın en az bir karesi kalıyor mu?
Oyun sonu nasıl çalışılır?
Oyun sonu en iyi, aynı konumu iki taraftan da oynayarak çalışılır. Bu yazıdaki konumlar küçük olduğu için gerçek bir tahtaya bir dakikada dizilir:
- Muhalefet konumunu iki kez oyna. Önce sıra siyahtayken beyazla kazanmayı, sonra sıra beyazdayken siyahla berabere kalmayı dene. Hangi hamlede muhalefetin el değiştirdiğini not al.
- Kare kuralını gözle çiz. Piyonu farklı sıralara, şahı farklı karelere koy; önce kareye bakıp tahmin et, sonra hamle hamle oynayıp kontrol et.
- Pat tuzağını rakip gözüyle kur. Kaybeden tarafken şahını köşeye götürüp karşı tarafın pat yapma ihtimalini ara; aynı tuzağa kendin düşmemeyi böyle öğrenirsin.
Sitedeki satrançta konum dizme özelliği yok, oyun her zaman başlangıç dizilişinden açılır. Ama bilgisayara karşı oynarken önde olduğunda taşları değişip oyunu bilerek oyun sonuna götürebilirsin; Geri al ile kaçırdığın kazancı yeniden deneyebilirsin. Hangi seviyenin oyun sonunda ne kadar derin hesapladığını bilgisayara karşı satranç yazısında ölçtük.
Nasıl doğruladık?
Şah ve piyon şaha karşı bütün konumları ayrı yazdığımız küçük bir programla tam olarak çözdük: beyaz şah, siyah şah ve piyonun her yerleşimi, iki sıra için. Piyonun güvenle vezire (ya da patı önlemek için kaleye) çıkması kazanç, siyahın piyonu alması ya da pat beraberlik sayıldı. Programın hamle üreteci, rastgele seçilen 3.000 konumda sitenin satranç motoru kurallar.js ile karşılaştırıldı ve hiçbir farklılık çıkmadı. Yazıdaki her hamle dizisi kurallar.js’te oynatıldı; pat, 50 hamle ve yetersiz materyal sonuçları da motorun kendi beraberlik denetimiyle görüldü. Kale oyun sonlarına (Lucena, Philidor) girmedik, çünkü onları aynı kesinlikte doğrulayacak bir çözücümüz yok.
Turnuva oynuyorsan oyun sonu tekniği puanına da doğrudan yansır: berabere biten kazanılmış bir oyunun kaç puana mal olduğunu Elo nedir yazısındaki tabloyla hesaplayabilirsin. Satranç dışında oyun sonu hesabı isteyen bir oyun arıyorsan dama oyununda da az taş kaldığında kimin önce hareket ettiği sonucu belirler.
Sık sorulan sorular
Satrançta oyun sonu nedir?
Oyun sonu, taşların çoğunun değiş tokuş edildiği ve tahtada az taş kaldığı evredir. Vezirler çoğu zaman tahtadan çıkmıştır, şah mat tehlikesi azaldığı için şah merkeze gelip savaşa katılır ve piyonların terfi etmesi oyunun ana konusu olur.
Satrançta muhalefet nedir?
Muhalefet, iki şahın aynı sütunda, sırada ya da çaprazda aralarında tek bir kare kalacak şekilde karşı karşıya durmasıdır. Bu durumda sırası gelen oyuncu şahını geri çekmek ya da yana kaydırmak zorunda kalır. Sırası gelmeyen oyuncuya muhalefeti tutuyor denir.
Kare kuralı nedir?
Kare kuralı, şahın yalnız başına ilerleyen bir piyonu yakalayıp yakalayamayacağını hesapsız gösterir. Piyondan terfi edeceği kareye kadar olan uzaklığı kenar alıp bir kare çizersin. Savunan şah, sırası geldiğinde bu karenin içine adım atabiliyorsa piyonu yakalar; atamıyorsa piyon vezir olur. İlk sırasındaki piyon iki kare gidebildiği için bir kare ilerideymiş gibi sayılır.
Satrançta 50 hamle kuralı nedir?
İki oyuncu da art arda 50'şer hamle boyunca hiç piyon oynatmaz ve hiç taş almazsa oyun berabere sayılabilir. Turnuvalarda oyuncu bunu talep eder; bu sitedeki satrançta 50 hamle dolunca oyun kendiliğinden berabere biter.
Oyun sonunda pat neden önemli?
Pat, sırası gelen oyuncunun şahı tehdit altında değilken hiç yasal hamlesinin kalmamasıdır ve oyun berabere biter. Oyun sonunda çok önde olan oyuncu, rakip şahın bütün karelerini kapatıp ona şah çekmeyi unutursa kazandığı oyunu beraberliğe çevirir.