Satranç Notasyonu Nasıl Yazılır?
Satranç notasyonu, oynanan hamlelerin yazıyla kaydedilmesidir. Bugün kullanılan cebirsel notasyonda her hamle taşın harfi ve gittiği karenin adıyla yazılır: Af3 “at f3’e gitti”, e4 “piyon e4’e gitti” demektir. Türkçede taş harfleri Ş şah, V vezir, K kale, F fil ve A attır; piyonun harfi yoktur. Alma x, şah +, mat # ile gösterilir.
Aşağıda kareleri nasıl adlandıracağını, bir hamleyi adım adım nasıl yazacağını, bütün işaretlerin anlamını ve on hamlelik bir oyunun baştan sona yazılışını bulacaksın. Bu sitedeki satranç oyununun hamle listesi de tam bu gösterimi kullanır; yazdığını tahtada hemen deneyebilirsin.
Cebirsel satranç notasyonu nedir?
Cebirsel notasyon, satranç tahtasının her karesine bir harf ve bir rakamdan oluşan sabit bir ad veren kayıt sistemidir. Kare adları kimin oynadığına göre değişmez; e4 her iki oyuncu için de aynı karedir.
- Sütunlar (dikey çizgiler) beyazın solundan sağına doğru a, b, c, d, e, f, g, h harfleriyle adlandırılır.
- Sıralar (yatay çizgiler) beyazın tarafından başlayarak 1’den 8’e numaralanır.
- Bir karenin adı önce sütun, sonra sıra yazılarak bulunur: beyaz şah e1’de, siyah vezir d8’de başlar.
Cebirsel notasyon FIDE’nin turnuvalarda kabul ettiği kayıt biçimidir. Eski İngilizce kitaplarda görebileceğin “P-K4” gibi tanımlayıcı notasyon bugün pek kullanılmaz.
Türkçe satranç notasyonunda taş harfleri
Türkçe notasyonda her taş adının ilk harfiyle yazılır, yalnız piyonun harfi yoktur.
| Taş | Türkçe harf | İngilizce harf | Türkçe örnek | İngilizce örnek |
|---|---|---|---|---|
| Şah | Ş | K | Şe2 | Ke2 |
| Vezir | V | Q | Vh5 | Qh5 |
| Kale | K | R | Kd1 | Rd1 |
| Fil | F | B | Fc4 | Bc4 |
| At | A | N | Af3 | Nf3 |
| Piyon | yok | yok | e4 | e4 |
En sık karışan harf K’dir: Türkçe bir kayıtta Kd1 kalenin d1’e gittiğini, İngilizce bir kayıtta Kd1 şahın d1’e gittiğini gösterir. Taşların adlarının nereden geldiğini satranç taşları yazısında anlattık.
Satranç notasyonu nasıl yazılır? Adım adım
Bir hamle, sırayla şu parçalardan oluşur. Gerekmeyen parçalar yazılmaz.
- Hamle numarası. Beyazın hamlesinden önce yazılır: 1., 2. gibi. Bir hamle numarası beyazın ve siyahın birer hamlesini kapsar.
- Taşın harfi. Ş, V, K, F ya da A. Piyon oynadıysa harf yazılmaz.
- Ayırt etme bilgisi (gerekirse). Aynı kareye aynı türden iki taş gidebiliyorsa hangisinin oynadığı eklenir; aşağıda ayrıca anlattık.
- Alma işareti. Taş bir şey aldıysa x yazılır. Piyon alırken çıktığı sütunun harfi başa eklenir: exd5.
- Varılan kare. Her zaman yazılır: f3, d5.
- Terfi (gerekirse). Piyon son sıraya ulaştıysa dönüştüğü taş = ile eklenir: e8=V.
- Şah ya da mat. Hamle şah çekiyorsa +, mat ediyorsa # eklenir.
Siyahın hamlesini tek başına yazarken numaradan sonra üç nokta konur: 3…Fg4 “siyahın üçüncü hamlesi Fg4” demektir.
Satranç notasyonu işaretleri tablosu
Notasyondaki işaretlerin bir kısmı hamlenin kendisini, bir kısmı da hamle hakkında yorumu gösterir.
| İşaret | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| x | Alma | Fxc6, exd5 |
| + | Şah | Fb4+ |
| # | Mat | Vh4# |
| O-O | Kısa rok (şah kanadı) | 5.O-O |
| O-O-O | Uzun rok (vezir kanadı) | 9.O-O-O |
| =V | Terfi (vezire) | e8=V, dxe8=V+ |
| ! | İyi hamle | 5.Axe5! |
| !! | Çok iyi hamle | |
| ? | Hata | 4…g6? |
| ?? | Büyük hata | 3…Af6?? |
| !? | İlginç, riskli hamle | |
| ?! | Şüpheli hamle | |
| 1-0 | Beyaz kazandı | |
| 0-1 | Siyah kazandı | |
| ½-½ | Berabere |
Rok, sıfırla da yazılabilir (0-0); bu sitedeki oyun ikisini de okur ama listede büyük O harfiyle gösterir. Geçerken alma için ayrı bir işaret yoktur, sıradan piyon alması gibi yazılır (exd6); bazı kaynaklar sonuna “e.p.” ekler.
Aynı kareye iki taş gidebiliyorsa ne yazılır?
Aynı türden iki taş aynı kareye gidebiliyorsa, oynayan taşın başlangıç sütunu taş harfinden hemen sonra yazılır. İki taş aynı sütundaysa sütun yerine sırası yazılır.
- 1.d4 d5 2.Af3 Af6 3.Abd2: b1’deki at da f3’teki at da d2’ye gidebilir; Abd2 b1’deki atın oynadığını, Afd2 f3’teki atın oynadığını gösterir.
- Beyaz kaleler a1 ve a3’teyse ikisi de a2’ye gidebilir ve aynı sütundadır. Bu durumda K1a2 ya da K3a2 yazılır.
- Sütun da sıra da yetmiyorsa (bu genelde terfiden sonra üç vezir varken olur) başlangıç karesinin tamamı yazılır.
Çözülmüş örnek: 10 hamlelik bir oyunun notasyonu
Aşağıdaki oyun, İtalyan açılışının bilinen ana yolundan biridir. İçinde piyon alması, taş alması, şah ve ayırt etme bulunduğu için notasyonun neredeyse bütün parçalarını gösterir.
1.e4 e5 2.Af3 Ac6 3.Fc4 Fc5 4.c3 Af6 5.d4 exd4 6.cxd4 Fb4+ 7.Fd2 Fxd2+ 8.Abxd2 d5 9.exd5 Axd5 10.Vb3
Bir kayıt kâğıdına yazıldığında şöyle görünür:
| No | Beyaz | Siyah | Ne oldu? |
|---|---|---|---|
| 1 | e4 | e5 | İki taraf da e piyonunu iki kare sürdü |
| 2 | Af3 | Ac6 | Atlar oyuna girdi |
| 3 | Fc4 | Fc5 | Filler oyuna girdi |
| 4 | c3 | Af6 | Beyaz d4’ü hazırladı |
| 5 | d4 | exd4 | e5’teki siyah piyon d4’teki piyonu aldı |
| 6 | cxd4 | Fb4+ | c3’teki piyon geri aldı; siyah fil şah çekti |
| 7 | Fd2 | Fxd2+ | Beyaz fil araya girdi; siyah onu alıp yine şah çekti |
| 8 | Abxd2 | d5 | b1’deki at aldı (f3’teki at da d2’ye gidebilirdi) |
| 9 | exd5 | Axd5 | Piyon ve at alışverişi |
| 10 | Vb3 | Vezir b7’ye saldırdı, c4’teki fille d5’e baskı kurdu |
Aynı oyun İngilizce notasyonla: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.c3 Nf6 5.d4 exd4 6.cxd4 Bb4+ 7.Bd2 Bxd2+ 8.Nbxd2 d5 9.exd5 Nxd5 10.Qb3. Piyon hamleleri iki dilde aynıdır; değişen yalnız taş harfleridir.
Uzun cebirsel notasyonda başlangıç karesi de yazılır: 1.e2-e4 e7-e5 2.Ag1-f3. Satranç motorlarının programlarla haberleşirken (UCI) kullandığı biçim ise tire ve harf olmadan yalnız iki karedir: e2e4. Oyun dosyaları ise genelde aşağıdaki PGN biçiminde saklanır.
Bütün bir oyunu saklamak için kullanılan yaygın dosya biçimi PGN’dir (Portable Game Notation). PGN dosyası oyuncu adları, tarih ve sonuç gibi bilgileri köşeli parantezli başlık satırlarında, hamleleri de İngilizce kısa cebirsel notasyonla tutar. Satranç programlarının ve sitelerinin çoğu oyunları bu biçimde içe ve dışa aktarır; Türkçe harflerle yazdığın bir kaydı bir programa aktarmadan önce taş harflerini İngilizceye çevirmen gerekir.
Notasyon yazarken sık yapılan hatalar
Yeni başlayanların kayıtlarında en çok görülen hatalar birkaç tanedir ve hepsi kolayca düzelir.
- Piyona harf koymak. “Pe4” ya da “Pe2-e4” gibi yazımlar Türkçe cebirsel notasyonda yoktur; piyon hamlesi yalnız kareyle yazılır: e4.
- Başlangıç karesini yazmak. Kısa cebirsel notasyonda Af3 yeterlidir; “Ag1-f3” yalnız uzun notasyonda kullanılır.
- Piyon almasında sütunu unutmak. xd5 eksiktir; hangi piyonun aldığını göstermek için exd5 ya da cxd5 yazılır.
- Şah işaretini atlamak. Şah çeken hamlenin sonuna + konur. Kayıtta + unutulursa oyunu sonradan tahtada canlandıran kişi şahı fark etmeyebilir.
- Rokta yanlış tarafı yazmak. Şah g sütununa gittiyse O-O, c sütununa gittiyse O-O-O yazılır. O sayısı tarafı belirler: kısa rok iki O, uzun rok üç O.
- Siyahın hamlesini numarasız bırakmak. Kâğıtta beyaz ve siyah yan yana yazıldığında sorun olmaz, ama metin içinde siyahın hamlesini tek başına anarken 5…exd4 gibi üç nokta kullan.
İyi bir alışkanlık, her hamleyi oynamadan önce değil, oynadıktan hemen sonra yazmaktır. Turnuvalarda da hamle tahtada yapıldıktan sonra kayda geçirilir.
FEN nedir, ne işe yarar?
FEN, bir satranç konumunu tek satırlık metinle yazan gösterimdir; hamle listesi değil, tahtanın o anki fotoğrafıdır. Başlangıç konumu şöyle yazılır:
rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1
- İlk bölüm tahtayı 8. sıradan 1. sıraya doğru, sıra sıra verir. Harfler İngilizcedir; büyük harf beyaz, küçük harf siyah taştır. Rakamlar boş kare sayısıdır.
- w ya da b sıranın beyazda mı siyahta mı olduğunu söyler.
- KQkq kalan rok haklarıdır, sonraki alan geçerken alma karesidir.
- Son iki sayı 50 hamle kuralı için yarım hamle sayacı ve hamle numarasıdır.
Örneğin 1.e4’ten sonra FEN rnbqkbnr/pppppppp/8/8/4P3/8/PPPP1PPP/RNBQKBNR b KQkq e3 0 1 olur: dördüncü sırada e sütununda beyaz piyon vardır, sıra siyahtadır ve e3 geçerken alma karesi olarak yazılır.
Nasıl doğruladık?
Yazıdaki her hamle dizisini bu sitedeki satranç oyununun kural motoruyla oynattık. Motor her hamleyi hem Türkçe hem İngilizce notasyonla kendisi yazar; örnek oyundaki her hamlenin bizim yazdığımızla harfi harfine aynı çıktığını, 6…Fb4+ ve 7…Fxd2+ hamlelerinin şah, 8.Abxd2’de ayırt etmenin gerekli olduğunu denetledik. Kalelerle sıra rakamı örneğinde motorun K1a2 ve K3a2 yazdığını, başlangıç ve 1.e4 sonrası FEN satırlarını da aynı motordan aldık.
Notasyonda geçen rok, terfi ve geçerken almanın kurallarını satranç özel hamleleri yazısında, x ve # işaretlerinin sık geçtiği kısa matları satranç mat çeşitleri yazısında bulabilirsin. Terimlerin kısa sözlüğü için satranç terimleri yazısına bak. Aynı 8 × 8 tahtada oynanan dama oyununda da kendi hamlelerini yazıp sonra geri dönüp bakmak, hatalarını görmenin kısa yoludur.
Sık sorulan sorular
Satranç notasyonu nasıl yazılır?
Önce hamle numarasını, sonra beyazın ve siyahın hamlesini yazarsın. Her hamlede taşın harfi (Ş, V, K, F, A; piyonda harf yok) ve gittiği kare yazılır. Alma için x, şah için +, mat için # eklenir. Örnek: 1.e4 e5 2.Af3 Ac6 3.Fc4.
Cebirsel satranç notasyonu nedir?
Cebirsel notasyon, tahtanın her karesini bir harf ve bir rakamla adlandıran kayıt sistemidir. Sütunlar beyazın solundan sağına a'dan h'ye, sıralar beyazın tarafından 1'den 8'e numaralanır. Hamle, taşın harfi ve gittiği karenin adıyla yazılır.
Türkçe satranç notasyonunda harfler nelerdir?
Ş şah, V vezir, K kale, F fil, A at demektir. Piyonun harfi yoktur. İngilizce notasyonda aynı taşlar K, Q, R, B ve N harfleriyle yazılır; bu yüzden Türkçe bir kayıtta K kale, İngilizce bir kayıtta şahtır.
Satranç notasyonunda x, + ve # ne demek?
x alma demektir: Fxc6, filin c6'daki taşı aldığını gösterir. + şah çekildiğini, # mat olduğunu belirtir. Örneğin Vh4# vezirin h4'e gidip mat ettiğini anlatır.
Satranç notasyonunda ! ve ? işaretleri ne anlama gelir?
Bunlar hamlenin kendisi değil, hamle hakkında yorumdur. ! iyi hamle, !! çok iyi hamle, ? hata, ?? büyük hata, !? ilginç ama riskli hamle, ?! şüpheli hamle demektir.