JojuGames

Tavla Tarihi: Oyun Nereden Geliyor?

Tavlanın tek bir mucidi ya da kesin bir doğum tarihi yoktur. Zarla oynanan yarış tahtaları Mezopotamya ve İran’da çok eski çağlardan beri bilinir; bugünkü kurallara en çok benzeyen eski oyun Roma döneminin 24 haneli tabulasıdır. İran’da ve Orta Doğu’da aynı aileden oyunlara nard denir, Türkçedeki “tavla” adı ise yaygın kabule göre Latince tabula sözcüğüne dayanır. Aşağıda bu uzun yolu, emin olunan bilgilerle sınırlı tutarak anlatıyoruz.

Bu yazıda tarih verirken arkeolojide ve oyun tarihinde genel kabul gören bilgileri esas aldık. Kesin olmayan yerlerde “yaygın kabule göre” ya da “anlatılır” diyoruz; efsaneleri de efsane olarak aktarıyoruz.

Tavla tarihi kısaca: zaman çizelgesi

Dönem Yer Ne biliniyor?
MÖ 3. binyıl Mezopotamya (Ur) Kral mezarlarında zarla oynanan yarış oyunu tahtaları bulundu
Çok eski çağlar İran (Sistan bölgesi) Zar ve pullarla birlikte bulunan eski oyun tahtaları; en eskilerden biri sayılır
Roma dönemi Akdeniz Önce on iki çizgili oyun, sonra 24 haneli tabula oynanır
Orta Çağ İran, Orta Doğu Nard yaygınlaşır; zar adları Farsçadır
Osmanlı dönemi Anadolu, İstanbul Kahvehanelerle birlikte tavla gündelik hayata yerleşir
20. yüzyıl ABD Katlama zarı ortaya çıkar, turnuva tavlası yaygınlaşır
Tavla tarihi zaman çizelgesi: Mezopotamya'da Ur oyunu, İran'da eski zarlı tahtalar, Roma'da tabula, Orta Doğu'da nard, Osmanlı kahvehanelerinde tavla

Mezopotamya ve İran: ilk zarlı tahtalar

Zarla oynanan, pulları bir yol boyunca yarıştıran oyunların fikri çok eskidir. Bunun en bilinen örneği Ur kral oyunudur. Bugün Irak sınırları içinde kalan antik Ur kentinin kral mezarlarında, 20. yüzyılın ilk yarısında yapılan kazılarda süslü oyun tahtaları bulundu. Bu tahtalar MÖ 3. binyıla tarihlenir. Oyun, dört yüzlü (piramit biçimli) zarlarla oynanan bir yarış oyunudur ve tahtası 20 karedir.

Ur oyununun kuralları kesin olarak bilinmez. Bugün oynanan sürümler, çok daha sonraki bir dönemden kalma bir çivi yazılı tablet üzerinden yapılan yorumlara dayanır. Bu yüzden Ur oyununu tavlanın “atası” değil, aynı fikri paylaşan uzak bir akrabası olarak görmek daha doğrudur: iki taraf zar atar, pullarını bir yolda yürütür, rakibin yoluna çıkar.

İran’ın doğusunda, Sistan bölgesindeki eski bir yerleşimde de zar ve pullarla birlikte bir oyun tahtası bulunmuştur. Bu buluntu sık sık “bilinen en eski tavla” diye anılır, ama tahtanın nasıl oynandığı bilinmediği için bunu kesin bir başlangıç noktası saymak zordur. Söylenebilecek olan şudur: bölgede zarla oynanan tahta oyunları çok eski çağlardan beri vardır.

Roma’da tabula: 24 hane ortaya çıkıyor

Bugünkü tavlaya en çok benzeyen eski oyun Roma dönemindendir. Romalılar önce “on iki çizgili oyun” (ludus duodecim scriptorum) diye bilinen, üç sıralı bir tahtada oynanan bir zar oyunu oynuyordu. Zamanla bunun yerini iki sıralı, 24 haneli tabula aldı. Tabulada her oyuncunun 15 pulu vardı, pullar zarla yürütülüyordu ve tek başına kalan pul rakibe yem olabiliyordu. Bu üç özellik, bugünkü tavlanın da temelidir. Önemli bir fark vardı: kaynaklara göre tabula iki değil üç zarla oynanıyordu.

Tabulanın Roma dünyasında, imparatorlardan askerlere kadar çok geniş bir kesimde oynandığı yazılı kaynaklardan bilinir. Bizans’ta da oynanmaya devam etti; Bizans döneminden kalan bir şiir, bir imparatorun tabulada kötü bir zarla düştüğü zor durumu anlatır; bu, oyunun bilinen en eski yazılı konumlarından biri sayılır.

Nard: İran’ın ve Orta Doğu’nun tavlası

İran’da ve Orta Doğu’da aynı aileden oyuna nard denir. Nard bugün de İran, Kafkasya ve Orta Asya’da yaygın olarak oynanır. Farsça bir anlatıya göre nard, Hint satrancına karşılık olarak İranlı bir bilge tarafından tasarlanmıştır; bu bir efsanedir ve tarihî bir kayıt olarak okunmamalıdır. Yine de efsanenin kendisi, oyunun İran kültüründe ne kadar köklü olduğunu gösterir.

Tavladaki zar adları bu bağın en açık izidir:

Sayı Tavlada Farsçada anlamı
1 yek bir
2 dü iki
3 se üç
4 cihar dört
5 penç beş
6 şeş altı

Düşeş, “dü” (iki) ve “şeş” (altı) sözcüklerinden oluşur: iki altı. “Şeş beş” de aynı mantıkla altı-beş demektir. Masada zarları bu adlarla söyleme alışkanlığı, oyunun Anadolu’ya İran üzerinden gelen nard geleneğiyle birlikte geldiğini düşündürür. Zar adlarının hepsini ve çiftlerin isimlerini tavla mars ve terimler rehberinde bulabilirsin.

Tavla adı nereden geliyor?

“Tavla” kelimesi yaygın kabule göre Latince tabula (tahta, levha) sözcüğüne dayanır. Kelimenin Türkçeye Rumca ya da İtalyanca üzerinden geçtiği düşünülür; Yunanistan’da oyunun adı bugün de “tavli”dir, İtalyancadaki “tavola” (masa, tahta) da aynı kökten gelir. Yani adın kökeni Roma’ya, zar adları İran’a uzanır: tavla bu iki geleneğin buluştuğu yerde durur.

Avrupa’da oyun farklı adlar aldı. İngilizcedeki “backgammon” adı yaklaşık 17. yüzyıldan beri kullanılır; kökeni tartışmalıdır, sık anlatılan açıklama “geri” ve “oyun” anlamlarına gelen eski sözcüklerdir. Fransa’da benzer oyunlara tric-trac denmiştir.

Tavla adının kökeni: Latince tabula, Rumca tavli ve Türkçe tavla; zar adları Farsça yek, dü, se, cihar, penç, şeş

Türkiye’de tavla ve kahvehane kültürü

İstanbul’da ilk kahvehanelerin 16. yüzyılda açıldığı yaygın olarak kabul edilir. Kahvehaneler kısa sürede sohbetin, haberleşmenin ve oyunun mekânı oldu. Tavla bu mekânlarda hemen her masada oynanır oldu: iki kişi, bir tahta, iki zar ve etrafında maçı izleyenler. Daha sonra yaygınlaşan okey ve iskambil oyunlarıyla birlikte tavla, kahvehane masasının en bilinen oyunu olarak kaldı.

Kahvehane tavlasının kendine özgü bir havası vardır:

  • Zar sesli söylenir. Gelen zar “şeş beş”, “dubara”, “hep yek” diye yüksek sesle okunur.
  • Hızlı oynanır. Usta oyuncular hamleyi düşünmeden, pulları tahtaya vurarak oynar.
  • Puan maç üzerinden tutulur. Oyunlar mars ve üçlü marsla sayılır, maç belirli bir puana kadar sürer.
  • İzleyen de oyunun parçasıdır. Masanın çevresindekiler hamleleri yorumlar, kimi zaman yüksek sesle itiraz eder.

Aynı tahtada oynanan eski Türk oyunları da kahvehanelerde yaşadı: pulların kırılmadığı, hapsedildiği mahbusa ve iki tarafın aynı yöne gittiği gülbahar. Üçünün farkını tavla çeşitleri rehberinde, mahbusayı da mahbusa sayfasında oynayarak görebilirsin.

Tahtanın kendisi de bir zanaat ürünü hâline geldi. Türkiye’de ahşap tavlalar oyma, kakma ve özellikle sedef kakmayla süslenir; iyi bir sedef kakmalı tavla evde kuşaktan kuşağa geçen bir eşya sayılır. Tahta katlanıp kapandığında bir kutuya dönüşür, pullar ve zarlar içinde saklanır. Bu biçim, tavlanın kahvehaneden eve, evden yazlığa kolayca taşınmasını sağladı.

Bugün tavla

Tavla bugün evde, yazlıkta, sahilde ve telefon ekranında oynanıyor. Kuralları yüzyıllardır pek değişmedi: 24 hane, 15’er pul, iki zar. Modern dönemde eklenen en bilinen yenilik katlama zarıdır; yaygın kabule göre 1920’lerde ABD’de ortaya çıkmış ve bugün turnuva tavlasında standarttır. Türkiye’deki masa tavlasında ise çoğu zaman katlama zarı kullanılmaz, puan mars ve üçlü marsla yazılır.

Aynı ailenin bugünkü oyunları

Tavla tek başına değildir; aynı tahtanın çevresinde bugün de yaşayan bir oyun ailesi var. Adlar ve kurallar ülkeden ülkeye değişir:

Nerede? Adı Kısa not
Türkiye Tavla, mahbusa, gülbahar Aynı tahtada üç ayrı oyun
Yunanistan Tavli Birden çok oyun art arda oynanır
İran, Kafkasya, Orta Asya Nard Pulları tek köşeden başlayan, kırmasız türleri de yaygındır
Arap dünyası ve Doğu Akdeniz Şeş beş (shesh besh) Ad, Farsça zar adlarından gelir
İtalya Tavola reale “Kraliyet tahtası” anlamına gelir
İngilizce konuşulan ülkeler Backgammon Turnuvalarda katlama zarıyla oynanır

Bu tablonun ilginç yanı, adların iki kaynağa dağılmasıdır. Bir kısmı tahta anlamına gelen Latince köke (tavla, tavli, tavola), bir kısmı Farsça zar adlarına (şeş beş, nard çevresi) dayanır. Kurallardaki farklar da çoğu zaman tek bir noktada toplanır: rakibin tek pulunun üstüne gelince ne olduğu. Tavlada kırılır, mahbusada hapsolur, bazı nard türlerinde ise o haneye hiç girilemez.

Tarih hakkında yazmadıklarımız

Tavla hakkında internette dolaşan bazı kesin tarihler ve kişi adları var: “tavlayı şu yıl şu kişi icat etti” gibi. Bunların çoğu efsanedir ya da tek bir buluntunun geniş yorumudur. Arkeolojik tarihler de yeni kazılar ve yeni yöntemlerle zaman zaman değişir; bu yüzden yüzyıl ya da binyıl düzeyinde konuşmak, tek bir yıl vermekten daha dürüsttür. Bu yazıda yalnız şunları kesin olarak söyledik:

  • Zarla oynanan yarış tahtaları Mezopotamya ve İran’da çok eskidir.
  • 24 haneli, 15’er pullu tabula Roma döneminde oynanmıştır.
  • Nard, İran ve Orta Doğu’da aynı aileden bir oyundur; zar adları Farsçadır.
  • “Tavla” adı yaygın kabule göre Latince tabula’dan gelir.

Bu uzun geçmişi kendi tahtanda yaşamak istersen tavla sayfasında bilgisayara karşı ya da aynı ekranda bir arkadaşınla hemen oynayabilirsin. Pulları gerçek bir tahtaya ilk kez diziyorsan tavla nasıl dizilir rehberi işini görür.

Sık sorulan sorular

Tavla nerede ve ne zaman icat edildi?

Tavlanın tek bir mucidi ya da kesin bir icat tarihi yoktur. Zarla oynanan yarış tahtaları Mezopotamya ve İran'da çok eski çağlardan beri bilinir; bugünkü kurallara en yakın eski oyun ise Roma döneminin tabulasıdır.

Tavla adı nereden geliyor?

Yaygın kabule göre Latincede tahta, levha anlamına gelen tabula sözcüğünden gelir. Kelimenin Türkçeye Rumca ya da İtalyanca üzerinden geçtiği düşünülür; Yunancada oyunun adı bugün de tavli'dir.

Tavla ile nard aynı oyun mu?

Aynı aileden oyunlardır. Nard İran ve çevresinde bu tür tahta oyunlarına verilen addır ve bugün de oynanır. Bazı nard türlerinde dizilim ve kırma kuralları tavladan farklıdır.

Ur kral oyunu tavlanın atası mı?

Doğrudan atası olduğu kesin değildir. Ur oyunu da zarla oynanan bir yarış oyunudur ve aynı fikri paylaşır, ama tahtası ve kuralları tavladan çok farklıdır. Tavlanın uzak akrabası demek daha doğrudur.

Tavlada zar isimleri neden Farsça?

Oyun Anadolu'ya İran üzerinden gelen nard geleneğiyle birlikte yayıldığı için sayı adları Farsça kalmıştır: yek, dü, se, cihar, penç, şeş. Düşeş de Farsça dü (iki) ve şeş (altı) sözcüklerinin birleşimidir.